CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

Mahmuaka Chhakchhuak

June 15, 2025


Ka pu, chibai ka bûk a che. 


Ram leh hnam hmasawnna tura ram i vei dan hi kan hre tam hauh lo nain kan hriat chinah ringawt pawh kan chhuang che a, a hun chhung sawi pawhin ram i veina chin hi a rei ta hle mai a, kum sawm li hial a tling tawh awm e. Hetiang taka ram i veina chu chunglamin a hriatpui che a nih ngei anga hei tunah chuan mawhphurhna lian tak ilo chelh ta a, i lakah beisei pawh kan nei sang hle.

Khawvel ram hrang hrangte kan thlirin hruaitu pakhat avanga ramin hma a sawn theihzia kan hria a, hruaitu tha an neih avanga ramin hma a sawn dan sawi tur tam tak a awm. Singapore ram kan sawiin Lew Keun Yew hming sawi rik lohtheihloh a ni a, China sawiin Chairman Mao, Cuba sawiin Fidel Castro, chutiang zelin Bihar state hmasawnna pawh Chief Minister Nitish Kumar vang a ni tih tumahin kan hai lo ang. Kum 2005 atanga chawlh awm loa vawiin thlengin Bihar mipuiin an la mamawh a ni chek ang a, ram leh hnam tana a hnathawh avangin tum riat zet chu CM a ni ta der mai.  

Thil ropui leh danglam tak a ti bik hauh lo a, crime rate tihhniam nan judicial reform a dah pawimawh a, infrastructure tihhmasawn a tum bawkin BJP nen thawk dun mahsela BJP chu tlar hmasa lamah a awmtir duh ngai reng reng lote hi mahni inringtawk tak a ni tih a chiang reng. Nitish Kumar khawsak zia hi han zir chian deuh chuan thil dang zawng aia lang sar em em chu TRANSPARENCY kan tih mai, sawrkar lang tlang hi a ni a. A sorkar thil tih reng reng mipui te’n an hriat zung zung theih nan RTI Act pangngai mai nilovin e-RTI system, Jankari Scheme a tih chuan mi rin leh support a hlawh em em a. Sorkar sum leh pai hi mipuite ta a ni a, a hmanna an hre ve bawk tur a ni tih chu a thinlung thu awm reng a ni tlat. Tin, NREGS kan tih, keini lamah chuan kan VC emaw ruling party local hotute an in kawh nuai nuaina ang chi-ah pawh e-NREGS a ti lehin, mipui tute pawhin fair takin an chanai leh thawh chhuah an chalai tur a ni a ti leh mauh mai. Mi hausa leh hausa in ei tawn chu thu hran a ni a, an sual vang pawh nilova, an chhungkaw dinhmun a chhiat avanga BPL, mi rethei ho hian a special a ngaihven an phu a ni a ti teu mai. Kan ram lama kan sarkar VIP ve tura anga ngaih, kan BPL enkawl dan thin nen chuan tehkhin chi pawh a nih hmel loh. Thil pakhat a hmalakna ropui leh em em mai chu mi rethei lo nei mite tana sorkar Bank-ah loan lak phalsakin, sorkar kha guarantor-ah tangin uluk takin sorkar officer te’n an enkawl pui bawk. Sawi tur a tam nain tawk rih se.  

Kum 1952  - 1972 chhung kha Mizo District Council hunchhung niin kan ram leh hnam tan sulhnu tha tak tak min hnutchhiah a, sawiselna tur an awm lo chu a ni bik hauh lo ang a, kum sawm hnih chhung khan ram mipuite tan nasa takin hna an thawk tih kan hre thei ang. Kum 1972-ah UT kan ni lehin kum 1987-ah state-ah hlankai kan ni leh a, state kan nih hnuah pawh hei kum tam tak kal leh tawhin sorkarna pawh party hrang hrangin lo siam tawhin mawhphurhna sang tak Chief Minister pawh mi panga lai kan lo nei hman tawh a, an sulhnu leh an hnathawh chu kan hria e. Nang zawng kan Chief Minister hmasa ber Pu Ch. Chhunga Personal Assistant (PA) ilo nih tawhna atangin thil tam tak ilo hre tawhin a tak ngeia tawn pawh ilo nei ngah tawh bawk a, a kalhmang pawh i hre viauin a rinawm avangin Nitish Kumar aia Chief Minister ni rei thei zawk turin nangmahah theihna a awm kan ring tlat a ni.  

Kum 1966 November 1 nia Hindi tawng hmang tamna hmun Haryana leh Punjabi tawng hmang tamna Punjab te then hrang a, an lo indanna chhan pawh khan Indira Gandhi huaisen vang a niin apa, Nehru ngei pawhin a tihngam loh a ni. A tirah chuan vui vaina pawh a awm ngei tak nain tunah chuan India ram state zawng zawng zingah hmasawn ber an lo niin keini Mizoram phei chu an telloin kan awm thei tawh lo hial a nih hi. Khatiang vang pawh kha a ni ngei ang a, Kum 1999 khan BBC-in Online poll a buatsaihah "Woman of the Millennium" atan thlan a ni a. Kum 2020 khan Time Magazine chuan Indira Gandhi bawk hi kum zabi kalta chhunga Magazine-in a hmaa Man of the Year atana a thlan tawhte nena inangkhat vekin hmeichhe 100 zingah a thlang bawk.

Narendra Modi ngei pawh chu kum 2001 – 2014 chhung Gurajat state Chief Minister niin kum 2014-ah chuan Varanasi atanga MP atana thlan tlin a nih mai bakah NDA in hnehna an chan avang chuan Prime Minister chanvo chu a mawhphurhna tura tih tluk alo ni ta bawk a. Chuti chuan May 26, 2014 atangin Prime Minister Office a luah tan a, chumi hnu lawk June 11, 2014 (Nilaini)-ah chuan Parliament-ah a vawikhatna atan thu a sawi a. He a thusawi-ah hian a kaihhruai sawrkarin a tihtur pawimawh tak takte a sawi chhuak a. Heta a thusawi hi a pawimawh zual tlemte han tarlang ila.

India hmel kan thlak dawn: India hi hun kal tawhah chuan ‘Scam India’ tia hriat a lo ni tawh thinin tunah chuan ‘Skilled India’-ah kan siam ang.  

Eptute nen kan thawk ho ang: India hmasawnna turin tanrualna tha a pawimawhin eptu pawlte nen danglamna hi kan thlen thei a, eptute tello chuan hmalam pan ka duh lo. Numbar tam vang ringawta hmalam pan ka duh lova, a huhova kan thutlukna zela hmasawn thlen ka duh a ni. A tul a nih phawt chuan in kaihhruainain hma lam kan pan zel ang.

Thil man kan thunun tur a ni: Thil man sang zel thunun turin kan intiam a. Chu kan thiltum tithei tur chuan thuneihna pek kan ni ta a. Inthlan dawna kan thutiam avang ringawtin he thil hi tih kan tum dawn lova, miretheite hian chaw eitur an neih zel theih nan he thil hi kan ti ang. Hei hi kan zavaia kan mawhphurhna a ni e.

Fakselna kan dawng thei: Fakselna hi kan dawng thei a. Fakselna a tam poh leh kan ram tan hian a tangkai dawn a ni. Democracy-ah chuan fakselna te hian chakna min pe a, min kaihruai thin a ni.

Skill development kan uar ang: Mihring hnathawk tlak mamawhna lian tak tak khawvelah a awm mek a, a pung zel bawkin kan thenawm China hi a upa tual tual a, Keini erawh chu kan naupang tial tial thung a, thalaite tan Skill development kan ngai pawimawh hle dawn a ni.

Tunlai hmanraw tha leh thar ber loneitute kan pe ang: Kan lo neih dan tih tunlai a ngai a, Technology thar apiang kan hman hian kan thawh chhuah a pung dawn a ni. Mihring kan pung a, ram erawh a zim tial tial thung a. Lei (soil) atanga kan thawh chhuah a pun a ngai a, hemi atan hian University lamah zirbingna (research) kan uar a pawimawh bawk a ni.

Hmasawn leh changkan kan duhna hi Mass movement-ah kan chan tir ang: "Mahatma Gandhi khan zalenna sualna kha Mass movement-ah a chan tir a. Hmunphiat pawhin a hmun phiah kha zalenna atana hnthawkah a inngaih tir a. Chu ngaihtuahna chu tun hunah ngei pawh Hmasawnna kawngah pawh a awm ve tur a ni a, development hi Mass movement a ni tur a ni.

Retheite tan kan tawk ang a, Mipuite beiseina vawng nungtu kan ni ang: Kan agenda-a kan sawi zawng zawngte tihlawhtling turin hna kan thawk dawn a, he sorkar hi miretheite ta a ni a. Mipuite beiseina vawng nungtu kan ni. Tu tan nge sawrkar hi a din? Lehkhathiamte leh mi hausate tan em ni? Mi hausate chuan an fate lehkha zirtir an duh chuan an duh duhnaah an kal tir thei a, an dam loh pawhin Doctor za eng emaw zat an awm reng a. Mi retheite tan hian kan thawk lo a nih chuan mipuite hian engtikah mah min ngaidam tawh lo vang.

Tunah hei kum 2025 kan lo thlengin Modi-a sorkarna pawh kum 10 alo chuang ta, han thlir let ila, India hmel danglamna pawh tam tak hmuh tur a awm: Sorkar laipuia tangkai leh pawimawh taka ngaih Planning Commission chu NITI Ayog-in a thlak a, chumi hmang chuan State tinte chu anmahni hmasawnna tur kawng dap theihna turin thuneihna sang zawk pek an ni. A awmzia berah chuan Delhi tlang atanga Planning Commission thuneihna kha a tibo a ni ber  mai.

Kum kua lai kal ta, November 8, 2016 zan dar riat-ah khan Prime Minister Narendra Modi chuan puan lawk leh sawi lawk pawh awm loin national television leh private TV channel ah te thu a sawiin, India ram pawisa note lian pahnih Rs 500 leh Rs 1,000 te chu hemi zan dar 12:00 ațanga a thih tur thu a puang a. He pawisa tih thih hian a tum ber chu chhiah chawi lohna leh chhiah awl rukna sum (black money) thuhruk leh chhehrelh tam tak te umbo leh hnawh chepna tur a ni. Hetiang black money hi India rama sum vir kual vel zinga 86% dawn lai nia hriat a ni a, chungte chu hemi zan lai ațang hian engmah loa changin an thi a nih kha. Tun hma lamin Demonetisation hi kum 1946-ah Rs. 1,000 leh Rs 10,000 note-te tih tawp a ni tawh a. Kum 1978-ah Rs 1,000, 5,000 leh 10,000 note-te tih tawp a lo ni tawh bawk. Indira Gandhi, Prime Minister a nih lai khan Pranab Mukherjee (President hlui) khan demonetisation tur hian PM hnenah rawtna sei tak a lo thlen tawh a, Indira Gandhi khan rem a ti lo thung a. Modi erawh chuan a tihhlawhtlin avangin Pranab Mukherjee chuan “Demonetisation chungchangah Prime Minister Modi hian min rawn hauh lo a, mahse a thu tlukna huaisen tak hi ka thlawp a ni’ tih thu a sawi nghe nghe. 

Demonetisation hi tlemin han sawi thui hlek ila; Modi-a’n pawisa note a tih thih chungchangah hian thurawn petu mi pakhat a awm a, chu chu Anil Bokil a ni. Amah hi chu mechanical Engineer niin Maharastra lam chhuak a ni a. He mithiam, thluak tha tak mai hian kum 2016 kumtir lamah khan India PM hnenah a ruahmannate sawichhuah a dil a, a dilna chu pawmsak a niin India PM nena an inkawmna hun atan chuan minute kua pek a ni a. Anil Bokil-a chuan India rama hlemhletna umbona tura a ruahmanna chu a han sawi tak tak a, minute kaw chhungin felfai takin hlemhletna (corruption) dona tura a ruahmannate chu Modi-a a hrilh a, mahse PM Modi-a chuan a la ngaithla tui si a, a chelh zel a, darkar hnih dawn lai an inkawm ta nghe nghe a! Chu Anil Bokil-a rawtna ang chuan Modi-a chuan a rukin mithiamte nen thla ruk vel zet an inbuatsaih hnuah he thutlukna dengkhawng tak mai hi a siam chhuak ta a ni. 

Anil Bokil-a’n PM hnena a sawi dan chuan India ramah hian nitin 2.7 lakh crore vel hi sum chevel a ni a, chung zingah chuan 20% vel hi Banking transaction a ni a, a bak zawng 80% chu pawisa faia inhlan (chhuichhuah hleihtheihloh) a ni. India rama mipui 78% vel hian nikhatah Rs 20 chiah kan mamawh a, chuvang chuan heng pawisa note lian ho Rs 1000, Rs 500 leh Rs 100 te hi nuaibo vat a tul a ni a ti a.

Modi-a’n he thuthlukna a siam tur hi thuruk theihtawp a ni a, Cabinet member-te leh India President pawhin Nov 8 tlaiah an hre chauh a! Nov 8 tlaiah Cabinet Meeting neih a ni a, he meeting neih hma hian Minister te chu Meeting naah an Mobile phone keng lo tura hriattir an ni nghe nghe. Zan dar 7:30-ah Meeting neih zawh a ni a, meeting neih zawh a nih hian Minister-te chu pawnchhuah phal a ni lova, Modi-a’n dar 8;00-a Television address a neih a, pawisa note thih tur puan zawh a nih hma chu pawn lam mite biak emaw room chhuahsan emaw an phal lo bur bawk. Hetiang chiah hian RBI Governor pawh Modi-a thusawi zawh hma chu chelh khawtlai a ni. Modi-a’n thutlukna a siam hi sawiseltu an awm a, faktu an awm bawk. A that leh that loh chu tunah nang leh keiin kan hria e.  

Goods and Service Tax (GST) pawh Modi sorkar hnu hian kan hmang tan a, hei pawh hi UPA sorkar khan tha ti hle mahsela a nawr tlang ngam lo a nih kha. July 1, 2017 atangin hman tan a ni a, GST chuan engkim a huam a ni ber maiin stamp duty, electricity cess, etra-entertainment tax local authority-in an lak thin, road tax, Toll tax leh Extra Excise duty on tobacco te erawh a huam lo thung. Sorkar laipui leh state sorkarin chhiah (Indirect tax) an khawn chi hrang hrangte a tawp vek a, GST hian a thlak ta a ni. A thatna pakhat chu thil siamchhuah (Bungrua emaw hmanrua emaw) atangte hian chhiah (VAT) hi chawi nawn a awlin an chawi nawn fo thin a, a siam chhuaktute’n an pe a, a hlawma la tute’n an pe ve lehin dawra zuar tute’n an pe leh bawk a. Chutianga chhiah an pek chhawn chuan a man a tih to phahin a tawpa tuartu ber chu a leitute an ni. Chutiang chu GST hian a umbo tawh avangin man tlawm tein a leitu chuan a lei thei ta. 

Sawi tur a tam, vawiin thleng hian Modi sorkar chuan India ramah hmel thar a lantir zel a, a hnathawh hrang hrangte hi kan sawi vek seng lo ang. 

Ka pu, kum 1985 vela Rev. K. Thanzauva, Jorhat-a a awmlaia lehkha i thawnte kha vawiin thleng hian lehkhathawn ngaihnawm tak a niin kan rama ‘Mipui Sorkar’ a pian theih ngeina tura a kalkawngte leh mipui sorkar kan mamawhzia i sawi atangte khan ram i veina lo rei tawh zia kan hria a, kan chhuang che a ni. Chu policy chu thlak danglam miah lo a, vawiin thlenga i policy ngai renga ila ding nghet zel thei hi ropui kan tiin tuna Chief Minister ilo nih takah phei hi chuan nangma mimalah pawh beisei kan nei sang hle. Nov. 8, 2023-nia i kaihhruai sorkar thar lakluh nia ‘Ni Za chhunga Hnathawh tur’ i sawite khan kan chhuang takmeuh che a, hruaitu Mosia tluk hial turin kan lo ngai che a, a mak a mak a tam chibaitu i tawngte kha i phu kan ti hle. 

Sorkarna fawng in chelh a, thuneihna in chan hnua in hnathawh hi sawi tur tam tak a awm a, helai hmuna ziah sen vek chi pawh a ni kher lo ang. Tuna Modi anga huaisen taka in hmalakna tam tak zingah Aikal lak inti tawp tate hian rah tha a chhuah tih kan hmu nghalin kan la hmuh belh zel ngei pawh kan beisei a, in sorkar chhunga Electric bill tihsan in tum loh thu in sawi ringawt pawh mipui chu lawmin kut kan beng hluah hluah a nih kha. Chutiang bawka kan lawmna chu thla tir tea sorkar hnathawkte thawh hlawh in pe zat zat tate hi a niin thlamanthlak kan ti hle mai. Veng tina Buhfai semtute (Retailer) lawmman in tisang tate, kum upate lawmman in tisangte, thlai thar leina tur sum leh pai in dahte leh sorkar hnathawk tur laka chhung leh khat leh party mi leh sa duhsakna awm bik ta lo thawm han hriatte hi lawmna avangin mittui a tla thei dawn hial zawk mai.  

Sorkar office tina biometric attendance hmang tura hmalakna in neite hian awmzia a nei a, kan thatpui a sin. March 15, 2024 atanga MINECO, Mizorama sorkar hnathawk lian ber berte awmna hmuna kan han hmang tan tate hian sorkar hnathawkte tan awmzia a nei viau mai. Tun hma lamah kha chuan sorkar hnathawkte hi pute (Department heads) hriatpui lohin an lo awm lo a, midang hrilh loin mitthi vuinaah emaw inneihna hmunahte hian an lo kal fo thin. Mizoram Universal Health Care System (MUHCS) chungchang ngeiah pawh miretheite mawlh hi kan lawm a, a khat tawka Health Care bill pek a ni tih thu kan han hriat phei hi chuan ngaih a thain kan thlamuanna hi sawi mai piah lam a ni. 

Sawi tur tam tak ala awm, Party worker-te ngei pawhin ‘Pu chuam’ bik an nei thei tawh lo tih thawm han hriat ringawt pawh hi change ropui takah kan ngai a, contract hna hralh tih thawm a ri ta lo ngawt pawh hi kalphung tharah kan ngai a. Heng zawng zawng hi a lu ber huaisen vangah kan puh lo thei lo a, kan chhuang che a ni. Huaisen takin kal zel la, i hnungah kan awm zel bawk ang a, kan ram hi ram nuam leh duhawm, ram dang atang pawha zir tham turin min han hruai tak tak turin kan duh che a ni.


Pathianin nang leh ram hruainaa i thawhpuite malsawm zel che u rawh se


Comments

Popular posts from this blog

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)