TACHHIP ARSI ÊNG
Mahmuaka Chhakchhuak
Oct. 26, 2025
Tachhip aṭanga Kaphleia’n eng mawi tak a rawn chhuah kan hria a, chu eng mawi tak chuan Zoram pum a enin vawiin thlengin chu eng chu kan la hmuin lawmna min rawn thlen a.
Chalchhingvunga Chhakchhuak leh Chuaizovi te fa hmingkoh Kaphleia kha kum 1910, January ni 10-ah Aizawl-Sialsuk kawnga Ṭhiak khuaah a piang a. An unau hi paruk an piang na a, pahnih erawh chu an sen laiin an boral hlauh a, dam puitling chho ta chu pali niin, Kaphleia hi mipa awmchhun a ni a, an upat dan indawtin: Kaphleia, Darringaii, Laldinthangi leh Hualziki te an ni a, tunah erawh chuan an unau zain mual an liam vek tawh a.
Kaphleia pa hi Dak la (mail runner) a ni a, Kaphleia te unau pian hma chuan Sialsuk bul Hauhuktar-ah an awm ṭhin a, heta ṭang hian Sialsuk ah chhungkuain an pem a, pa ber hna avangin Ṭhiak khuaah an pem leh a, he hmunah hian Kaphleiate unau za hi an piang vek nghe nghe. Tin, Ṭhiak aṭang hian a pa hna avang bawkin kum 1927 khan Tachhip-ah an pem leh a, he hmunah hian an inbengbel hlen ta a. Kum li chhung natna hrehawm tak TB natna tuarin kum 1940 Nov. 13 zan dar sawmah a lo boral ta a ni.
Kaphleia kutchhuak ESSAYS leh ARTICLES kan hriat theihte chu: Kristian Beihram Pawl (May 3, 1932), Koongoree and the Goblins (May 28, 1932), Lushai Legends (July 1, 1932), Thu nawi (July 2, 1934), Engatinge Durtlang Damdawiin (1934), Kurtai (Feb, 1936), Mitdel ram (Aug. 9, 1936), Entirsiakna thatzia (1936), Entirsiakna ṭhatzia chhunzawm lehna (Nov. 10, 11, 1936), Mikhual leh Babu (Nov. 12, 1936).
(Calcutta-a I.A. kum hnihna a zir lai, thal chawlh chhunga ziak turin heng thu te hi a thlanchhuah thu a diary-ah a tarlang a, a ziak ngeiin a rinawm bawk, chung te chu: Entirsiakna thatzia, Mitdel ram, What is everybody’s business is nobody’s business, General introduction to the Bible and Testament, Who made Evil? (If God made everything), Where is Heaven?, Where is hell?, Ram Kabai, Engvangin nge thingtlang khua a hrisel loh?), Modern Girl (Play - June 9, 1937), Durtlang damdawiin kartin chanchinbu (Dec. 5, 1937), Zun thiar dan (Dec. 16, 1937), UI (Dec. 16, 1937), Poetical Word (Dec. 21, 1937), Chhura chanchinbu (Jan. 17, 1938), Question Method -lehlin (Pi Zaii tan – Jan. 19, 1938), Bible zirtir dan -lehlin (Pi Zaii tan – Feb. 2, 1938), Pericles ‘Prince of Tyre’ -lehlin (March 9, 1938), LSA hi engtin nge a ṭangkai theih ber ang? (March 28, 1938), Othello -lehlin (April 5, 1938), Chhura chanchin No. 20-na (April 17, 1938), Tachhip chanchinbu (May 25, 1938), Hla lenglawng (August 30, 1938), T.B. -lehlin (Sept. 13, 1938), Chingal leh Saum (Sept. 15, 1938), Ngawr na leh thil dang te (Sept. 16, 1938), Chhura lehkhabu (Feb. 18, 1939), Chapchar Kut zawhna (March, 1939), Chhura chanchinbu (April 3, 1939), THLIRTU (April 11, 1939-ah ziak ṭanin Sept. 24, 1939-ah a ziak zova, Nov. 10, 1939-ah ennawnin a chul mam leh), Biaki Sermon -lehlin (June 30, 1939), YLA tan News (August & October, 1939), Tunlai chanchin (October 7, 1939) 35. Cake siam dan -lehlin (Pi Thari tan – Dec. 15, 1939).
Heng bakah hian Novel pakhat Chhingpuii (Oct. 4, 1938-ah ziak ṭanin April 11, 1939-ah a ziak zo) a ziak bawkin Hla lamah pawh kutchhuak a nei nual a: Tlanglam Zai (Bawichhuaka nena an ziah – Feb. 25, 1933), Come, Birdie come...- lehlin (Feb. 21-23, 1938) 3. Ka thinlung Isua hnenah -lehlin (May 19, 1939), Vaihlo hla -kaihlek (Sept. 14, 1939), Nowell -lehlin (Nov. 20, 1939), Once in Royal David’s City -lehlin (Nov. 21, 1939), Christmas Awake -lehlin (Nov. 30 –Dec. 1, 1939), Pi Thari hla (Dec. 22, 1939), Ka Nu Hmangaihna (Dec. 22, 1935), Ka Nu Hmangaihna Aw Nem Chu -lehlin (1935), Zoram Nuam (Jan. 25, 1936), Nghilh Ni Awm Thei Ang Maw..! (1936), Hun Leh Kum Te an Ral Zel A (1936), Kan Run Khawhar (Nov. 29, 1937) , Dam Takin (1938), Ṭhal (Jan. 19, 1939) leh Zoram, Ka Ram (Jan. 25, 1939).
Kaphleia boral hnuah hian Thu leh hla lamah Tachhip hi kan lam ri lo deuh vang vang a, kum 1995 vel chho aṭangin Tachhip aṭangin Paul Lalremruata a rawn lang ṭan a, ZOLENTU chanchinbu a enkawl lai te phei chuan zoram ṭhalaite hi a zunah kan uai ta vek emaw tih mai tur a ni a, kum 2012-ah mual min lo liam san ta thut si a, a pawi hle mai.
Paul Lalremruata hi Nov. 23, 1976-ah lo piangin Tachhip Primary School-ah pawl hnih a\anga zir ṭanin pawl li a nih thleng hian pakhatna a ni tluan parh thei a, a thiam thei hle. Muallungthu Middle School aṭangin pawl sarih a pass leh a, Mizoram pumah pasarihna a ni nghe nghe. Sateek High School-ah pawl riat zir lehin Tachhip aṭangin kein a kal ṭauh ṭauh ṭhin a, pawl sawm erawh St. Paul’s High School-ah zirin kum 1993-ah Matric a zo a. Pachhunga University ah zir chhunzawm lehin Govt. Aizawl College a\angin B.A a zo a, kum 2002-ah M.A zo lehin kum 2005-ah Pachhunga University College, Aizawlah zirtirtu hna (Mizo Department) a hmu hlauh a, he hna hi a boral thlengin a thawk a ni.
Paul-a hian hla 27 lai a phuahin chung zinga paruk chu Sap ṭawnga a phuah niin a dangte chu Mizo ṭawnga a phuah a ni a, kum 1994 – 2002 chhunga a phuah a ni hlawm. Kum 1997 aṭanga kum 2006 thlengin ZOLENTU Editor a ni a, chutih lai chuan chanchinbu lar tak a niin ṭhalaite duhzawng ang chi thu leh hla a ni deuh ber. Kum 2000 khan ‘Kum Zabi 21-na Pasalṭhate’ tih lehkhabu chu a peih hman a, kum sangbi thar lawmna chi khat atana Zolentu Chanchinbuin Mizo zinga mi chhuanawm ‘Man of the Century’ atana Pu Rokunga an thlan chhuahte kha amah kan hriat reng tawhna tur a ni. Heng bakah hian Kaphleia hriat rengnana pawl din “Kaphleia Memorial Trust” dinnaa sulsutu ber a ni bawk.
Lalbiakdika Chhakchhuak (BD-A Chhakchhuak) hi a chhungte chuan zirna lam pawh kal thei lo tur khawpa bawrhsawm a niin kum naupang tak a nih laiin khawsikpui avangin a taksa chu bawrhsawm a, a ṭawng a fiah lo a, a kut ngei pawh duh angin a hmang hleithei hek lo. Chuti chung chuan pawl khat aṭangin pawl sawm thlengin a pass chho ve zel a. Amah ngeiin ‘Ka ṭhiante hi sazupui nisela kei chu satel ang ka ni ang’ a tih khawpin kawng hrang hrangah harsatna neiin a hnufum a. A taksa harsatna avang chuan pawl sawm pahnih chu a hlawhchham ta. Chutia a hlawhchham (fail) hnuah chuan Staine’s Memorial School aṭangin a han bei chho leh a, chutah pawh chuan zirlai dangte angin a ziak zung zung thei lo chuan hun a duh rei phah a, hun pek belh bik a lo rem si loh avang chuan a hnufum zingah a ṭang leh lo thei lo a.
First term-a a hlawhchham hnuah chuan second term-ah tlemin hma a sawn hret a, huntiam chhungin zo hman phei sela chuan first division-a inhlang kai thei ngei turah pawh a inngai tak nain a taksa bawrhsawmna avang chuan a thei ta ngang lo a. Chutianga exam vawi hnih lai an neih hnuah chuan zirtirtute pawhin a dinhmun hrethiamin MBSE hruaitute an biak sak a, a tan bik liau liau darkar khat hun pek belh an lo remtih sak thei hlauh mai a, chu darkar khat lek pek belh chu atan chuan thil lawmawm tak a niin a thinlung pawh a phur ta hle mai. A beisei ang ngei chuan board exam alo thlen leh tikah chuan first division-a pass mai bakah subject hnih laiah ‘Letter’ a hmu bawk a, a lawm teh a sin.
BD-a hi Thu leh hla lama Arsi eng tak ni turin a piang reng emaw tih mai tur hian kum naupang tak a nih lai aṭangin thu tawi te te hi alo ziak tawhin Tachhip khawchhung kartin chhuak chanchinbu THLIRTU leh KṬP AW-ah te chuan a thu leh hla hi an chhuah fo a, tunah kum 23 vel niin a lehkhabu hmasa ber tur atan KAWNG DIK KAWNG RO tih chu kuminah a rawn chhuah ta. He lehkhabuah hian a thu leh hla 33-te chu dahin phek 151-a chhah a ni a, darkar reilotea chhiar zawh mai thei tur chi-a buatsaih niin midang fuihna leh nawr kalna lam hawi a ni hlawm deuh ber.
Amah ngeiin ‘Mi hlawhchham kan tih tam takte chu an bansan dawn a hlawhtlinna an hnaih tawhzia hre lo mi an ni’ tia Electric bulbs siamchhuaktu Thomas Alva Edison-a tawngkam a rawn tarchhuah ang hian B. Com thleng zir thei turin beidawnna chu inhneh tir a tum lo a, zir lehna tur zelah pawh mark hmu ṭha pawlah a ṭan ngei a rinawm a, tunah phei chuan beih hram hram hlawkzia chu hrilh nawn a ngai hauh tawh lo ang. He a lehkhabu-ah hian fuihna (motivation) ṭha tak tak ziakin, mimal tinin kan hlawkpui leh ṭangkaipui thei tur chi mai bakah pawl leh kohhran pawhin kan ṭangkaipui theih tur chi thil chi hrang hrang a tarlang a. Bei nge sei Run dung, Ka ti ve thei tho! tih leh Hlau suh la, Zam hek suh tihte hi in chhiar ve ngei ngei atan ka duh hle mai.
BD-a hian thlir dan dikin thil a thlir a, tute emaw tihlawm tum leh tute emaw huat vanga thu leh hla neih hi a tum lo hrim hrim a, a thuziakahte hian kohhran a thliar lo a, politics lamah pawh ṭan bik leh hnawl bik a nei hek lo. Hetiang taka Tachhip aṭanga Arsi eng mawi tak rawn de chho ṭan hi a hlu a, amah chawmlian a, chhawm nung rengtu, a chhungte leh a ṭhen leh rualte pawh an fakawm. Tachhip tlang chung aṭang ngei hian mawi takin a eng chhuah reng sela, nula leh tlangval, nu leh pa mai bakah kum upa zawkte tan pawh a eng chu thlir ninawm loh turin mawi takin rawn eng zel rawh se.
Comments