BIBLE I ZIR ANG U

BIBLE HI ENGE ; Bible hi Lehkhabu 66 infin khawm a ni a, Mi 40 velin kum 1600 chhunga an ziak a ni. Bible tih hi Latin tawng a niin Greek tawng chuan ‘bi-bli’a‘ tih a ni a, chu chu ‘Lehkha bu te‘ (books) tihna a ni. Lehkhabu ziak hmasak ber chu Genesis bu hi a ni a, Mosia’n a vaihna tantirhna hmun atanga BC 1657 - 1513 chhunga a ziak a ni. Bible ziak tu te hi mi hrang hrang ; Lalte, Zawlnei te, Puithiam te, Mifing te, Chhiahkhawn tu te, Rorel tute, Isua unau te, Isua zirtir te, leh Damdawi lam thiam te ziak a ni a, hmun hrang hranga an ziak a ni. Bible hi tawng chi hrang hrang pathuma ziak a ni a, Thuthlung Hlui bu te hi a tir ah chuan Hebrai tawnga ziak a ni a, Thuthlung Thar bu te hi a tir ah Greek tawnga ziak a ni bawk a, Aramaic tawnga ziak pawh tlem a awm bawk a, chung te chu ; Thuthlung Hlui ah Gen. 31;47, Jer. 10;11, Ezra. 4;8 - 6;18, 7;12;26, Dan. 2;4 - 7;28 te hi a ni a, Thuthlung Thar ah chuan ‘Talitha Kumi (Mk. 5;41), Ephatha (Mk. 7;34), Eloi, eloi, lama sabakthani (Mk. 15;43), Abba (Mk.14;36, Rom. 8;15, Gal. 4;6), Maranatha (Thup. 22;20 ), Akeldama (TT. 1;19) te hi a ni. Aramaic tawng hi Isua khan a damlaia a hman ber a ni. Tichuan, Bible chu a tir ah a hlawma remkhawm nghal mai a ni lo a, pawm tur chin leh pawm loh tur chin thliar a ngai a, a chhan chu hetih hunlai hian Lehkhabu tha tak tak a tam ve vang a ni. Apocripha bu te pawh hi a tirah chuan bu 14 lai chu telh a ni a, tichuan, tuna kan neih ang bu 66 te hi 397 AD a Carthage khuaa khawmpui naah chuan pawm alo ni ta a ni. Thuthlung hlui bu te hi Judate hnen atanga kan rochun a ni a, Isua pawh khan a damlaiin a hmanga, A zirtir te ngei pawh khan vawi tam tak an sawi lang a ni. BC 250 ah chuan mithiam 72 ten ni 70 chhungin Aigupta khawpui Alexandria ah Greek tawngin an letling a, chu an lehlin hmingchawi chuan Septugint an ti a ni. A lamtawiin LXX an ti bawk. BIBLE HI THAWKKHUM A NI ; Bible thawkkhum leh thawkkhum loh chungchangah hian inhnialna tawp theilo a awm a, a chhan chu a ziaktu thawkkhum a ni nge, a thuziak zawka thawkkhum ni zawk ? tih ah hian mumal taka sawina a awmloh vang a ni. Thawkkhum tih hi Bible kan en chuan II Timo. 3;16 thuah chiah kan hmu a, ‘ Lehkhathu zawng zawng hi Pathian thawkkhuma pek a ni ‘ tih a ni. Thawkkhum tih hi chi thuma sawidan a awm a, chung te chu ; 1. Mechanical Inspiration ; Ngialngan taka thawkkhum tihna a ni a, mihring ngaihtuahna thiang leh fim zawng zawng pawh rawn luah vekin Pathianin a rawn thunun vek a, an ziak hunlai chuan mihring zalenna leh duhthlanna pawh nei loin an awm an ring a ni. Chuvangin Bible-ah hian mihring thu leh ngaihdan a tel an ring lo a, engmah tihsual pawh awm theiin an hre bawk lo. Bible thuchheh leh tawngkam zawng zawng pawh Pathian thawkkhum vek niin an ngai. 2. Verbal Inspiration ; Plenary Inspiration tiin an sawi bawk thin. Bible thumal inrem dan zawng zawng leh a thu chang ( sentence ) tin hi Pathianin a thawkkhum niin an ngai a, chuvangin diklo a awm theilo. Matthias Illirius (1520-1575) phei chuan “ Hebrai vowel chhun keuh thleng lam hian Pathianin a thawkkhum a ni “ a ti a ni. 3. Dynamic Inspiration ; A ziak tute Pathian thlarauin a pawl a, Pathianthu ziak thei turin a chawk harh a, nimahsela, anmahni mihring duhthlanna leh ngaihtuahna erawh a bo lo thung. Pathian chuan mihring theihna chu a hmang tangkai a, tichuan ziaktu tawngkauchheh te, ziak dan hmang (style) te leh kalphung te chu Bible ah a nih ang takin kan lo hmu a ni. Chuvangin a ziak tute mizia te, rilru sukthlek te an thiam leh thiam loh te, a ziak hun laia thilthleng te leh culture pawh an ziak tel ngei niin an ring a ni. BIBLE ZIRDAN CHI HNIH TE ; 1. EXEGESIS ; ‘Ex’ tih chu ‘ chhuak’ tihna a ni a, ‘gesis’ tih chu ‘bul’ tihna a ni bawk a ni. Tichuan Exegesis tih chu a tobul awmzia phawrh chhuak tura zirna tih na a ni. 2. EISEGESIS ; ‘Eis’ tih chu ‘ chhungah’ tihna a ni a, Pathianthua kan ngaihdan leh duhdan khunga, kan duh ang zawng mila Pathian thu kaih herhna tihna a ni. BIBLE ZIRTU CHI HNIH TE ; 1. Conservative Scholar ; Anni hi chuan Bible hi Pathian thawkkhum ngei a ni tih an pawm a, Tlanna thu te, Nula thianghlim laka Isua pianna te, Thlan atanga thawhlehna te, Ropui taka a lokal lehna pawm tu leh nghak tu te an ni. Evangelicalism emaw Fundamentalism emaw tiin an sawi bawk thin a, Reform ti te pawhin an sawi bawk thin. 2. Liberal Scholar ; Bible hi Thawkkhum a nihna an pawmlo thung a, Nula thianghlim hrin chung chang te, Mitthi thawhlehna te, Tlanna te hi an pawmlo a ni. Bible hi Pathian thu a ni an ti ngawt lo a, Pathianthu erawh a kengtel ve an ti chauh a ni. Liberal te hi Modernism tih te Demythologist te leh Revisionist tih tein an sawi bawk thin a ni. BIBLE CRITICISM ; Bible hi mi chi hrang hrangin hmun hran hrana an ziak leh hun hran hrana an ziak lakkhawm a nih avangin a zir dan turah pawh hian a tira tawng hman ( original ) te chhuichhuak a, a ziak hun, a ziaktu dik tak leh a ziak chhan (thuchah) leh chutiang thildang te manchhuah tuma zirna hi Biblical Criticism a ni. Biblical Criticism peng hrang hrang te chu ilo en hlawm ila ; 1. TEXTUAL CRITICISM ; A tira ziak tute kutchhuak te kha chu hmuh tur awm tawh lo mahsela, a teuh thei ang ber tur zawng chhuak tura Bible kutziak bu hlui hrang hrang te khaikhin atanga a copy chhawng tuten tihsual palh emaw, hmaih palh an nei emaw, belhchhah an neih leh neih loh te zirna hi Textual Criticism a ni. 2. HISTORICAL CRITICISM ; Biblea lehkhabu hrang hrang te ziak hun leh ziakna hmun te, ziak anih tawh hnua an chanchin kalzel dan te chhui a, Bible ziak tute hian thudawnna hnar (source) an neih dan te, thilthleng chanchin te, hun chungchang te, mi chanchin te, hmun chungchang te an tarlan te chhuina hi Historical Criticism a ni. 3. GRAMATICAL CRITICISM ; Biblea thumal (word) tam tak te hian hman dan bik an nei thin a, heng ‘Thuthlung‘ tih te, ‘Simna‘ tih te leh ‘Thiamchantirna‘ tih te leh a dang te hian awmzia bik an nei a ni. Chutiang bawk chuan tawng kauchheh remkhawm (phrases) te pawhin hman bik leh kawh bik an nei thin. Hetiang chhuina hi Gramatical Criticism a ni. 4. LITERARY CRITICISM ; Hei hi chuan thumal leh tawng kauchheh lam chhui loin Biblea lehkhabu pakhat pumpui emaw, hlawm lian deuha lakchhuah emaw a chhui ber a, hetianga Bible chhuina hi kum zabi 18-na vela intan kha a nia, a tirah chuan ‘Source Criticism‘ an ti thin a ni. A tir ah chuan Bible ziak tu te thudawnna hnar chhuina chauh a huap thin a, nimahsela tunah erawh chuan a ziak tu, a ziak hun, a ziakna hmun, alo dawngtu, a ziak kalhmang, thudawnna hnar leh chu lehkhabu chu a inpumkhat tha em (integrity) tih te a chhui tel vek a ni. 5. FORM CRITICISM ; Bible ah hian thuziak dan chi hrang hrang (form) tam tak a awm a, chanchin te, hla te, thufing te, tehkhinthu te, etc kan hmu. Sam bu kan en chuan hla rau rau ah pawh mimal tahna hla, hnam hla, dilna hla, inpuanna hla, leh fakna hla leh hla dang te kan hmu bawk a ni. Thuthlung Thar ah pawh ziakdan chi hrang hrang kan hmu a, Chanchin Tha bu ah ringawt pawh Thusawi te, Tehkhinthu te, thupuanchhuah (pronoun-comment) te, hla te kan hmu a, tam tak chu Lehkhathawn a ni bawk. Hetianga thuziak dan chi hrang hrang zirna hi Form Criticism a ni. 6. TRADITIONAL CRITICISM ; Bible hi a tirah ziaka dah nghal vek a ni lemlo a, tam tak hi chu reitak chhung tawngkaiin an inhlanchhawng thin. Thuthlung Thar hunah pawh hian ziak hmasakber Marka hi 65 AD vela ziak chauh a ni. Lal Isua chanchin a ziak te hi tawngkaa inhlanchhawng zelin Lal Isua thih hnua ziak a ni. Amaherawhchu ziaka Isua chanchin an dah hma pawh hian Isua chanchin sawidan phung fel tak chu an lo neih hman rinawm tho a ni. Chubakah a thiltihmak te, a tehkhinthu te, a thusawi te chu hlawmkhatin a hrang hrangin an dah tawh a rinawm a. Lehkhabu pakhatah dahkhawm lo mahse an sawichhawn lehnaa puithei turin thil thuhmun chu hlawmkhata dahin an vawng tawh niin a rinawm. Chutianga tawngkaa an inhlanchhawn lai chanchin zirna chu Traditional Criticism a ni. 7. REDUCTION CRITICISM ; Bible zirmi thenkhatte chuan Mosia lehkhabu panga te hian thudawnna hnar pali JEDP awmin an hria a, chutiang deuh bawk chuan Synoptic Gospels te pawh hian thudawnna hnar pali bawk awmin an hria a, chung thudawnna hnar hrang hrang atanga thute chu tu ten emaw an lo remkhawm a, tuna kan neih ang hian anlo tichhuak ta a ni. Chutianga lo phuahkhawm fel tute chu Reductors an ni. Hetianga Bible zirna hi Reduction Criticism a ni.

Comments

Popular posts from this blog

CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)