MIZORAM POLITICS HUN HMASA LAM – I

Mahmuaka Chhakchhuak Dec. 30, 2020 Kan thlahtu hmasate khan 950 AD ah China an chhuahsan nia hriat a ni a, chumi hnuah chuan Thantlang leh Run lui kam velah hian 1250 – 1400 AD velah khan an lo cheng tawha hriat a ni a, 1450 – 1700 AD velah chuan Lentlang leh Tiau hmun lam panin an chhuahsan leh a, hetih hunlai vel hi Rev. Liangkhaia chuan sakhuana kan neih tanna bul niin a sawi bawk. Tin, hetih hunlai hian Lushei hoin lal an nei tan nia sawi a ni bawk a. Heng Zo hnahthlak hnam peng hrang hrangte hian thlang rawn tla zelin Mizoram, Tripura, Assam leh Manipur thlengin an in zarpharh a, Kum zabi 16-na lai hawl velah Tiau hi an rawn kan nia hriat a ni. Sailo lal bikte erawh hi chu kum zabi 17-na hnu lam atanga thlang rawn tla anga sawi a ni a, 1740 AD khan Sailo lal pasarihte chuan Selesih sang sarih khua kan tih thin kha an din nia sawi a ni a. Chumi hnuah chuan Selesih atang hian hmun hrang hrangah kan unau mizote chu an pem darh leh hlawm bawk a. 1500 – 1800 AD vela India awptu British mite lo chhinchhiah dan chuan khawchhak lam atanga rawn chhuk hmasa berte chu Fenngo hnam an ni a, anni hian an hnam hming ang deuhin khua an din belh zel a, mahnia ro relna nei chungin an thenawmte do zelin ram an zauh zel a. Kum 1854-a British sorkarin a record dan chuan kum 17 chhungin Mizote’n phaitual vawi 19 an run a, mi 107 an that in salah mi 186 an hruai a, chumi hnu kum 1860 chuan chhim lam an run leh a, khaw 15 an um tiau a, mi 185 an that a, mi 150 salah an man leh bawk a ni. Hetianga Mizo lalte’n inrun leh inthah an uar em em vang hian British sorkar chuan Mizo lalte nena inremna kawng dap turin kum 1870 January chuan Cachar D.C. Mr. Edgar chu Mizoramah a rawn tir ta ngawt mai a. Mizoram leh Cachar ramri Kukicherra khuaah Mizo lal, Suakpuilalate nen chuan inbiakna an nei a, remna an siam thei ta a ni. Suakpuilala hi Mizo lal zingah chuan lal hmingthang ber zing ami a niin a hunlai hian mi run an hrat em emin lal chak leh huaisen tak a ni bawk. 1870 January thlaa inbiaknaah hian ramri kana intihbuai tawhlohna turin ramri chin pawh Manipur ramri (border) thlengin Cachar ram tha lai te pawh tan tlangin an kham fel nghal a ni. Heng bakah hian an ram chhunga sumdawng duhte tan chhiah chawia luh an inremtih sak tawn ve ve bawk. (North Eastern of Bengal by Alexander Mackenzie, Home Secretary Govt of India). 1832 atang khan British sorkar chuan Cachar hi an awp tan a, kan chhehvel ram zawng zawng hi an awm vek a ni. Heng hunlaiah hian kan pi leh pute chuan Moghul Traders te nen insumdawn tawnin, Syhlet, Chittagong leh Cacharah te Saingho, a ruh leh vunte leh thildang hmang tein an indawr tawn thin. Kan pi leh pute khan heng hunlai hian an sum hmuhna pui ber chu Saingho a ni. Chutianga Sai ramchhuahna ber ngawpuite chu Sapho chuan thingpui huan atan rawn siamin kum 1850, 1867 leh 1870 ahte phei chuan ramri rawn sawnin Sapho chuan min rawn nek thuk ta tual tual mai a. Hetiang vang hian kan lalte leh sapho inkarah harsatna neuh neuh a awm avang hian 1850 October thla ah Suakpuilala leh Vuttaia te aiawh chuan Silcharah Supt. G. Verner nen remna an sawiho a, nimahsela 1864 alo thlen meuh chuan Suakpuilala hote chuan Moneirkhal an zuk run leh a, 1867 ah pawh Manipur leh Teperrah an run bawk a, hengte vang hian British sorkar chuan remna siampui turin Suakpuilala awmna khua Sentlang tlawh turin Cachar DC. Edger leh Major MC. Donald te chu 1868 velah khan a tir a. Chumi hnu lawk 1870 January thlaah chuan Kukicherra ah Suakpuilalate nen chuan inbiakna an neiin remna sa ui an tan thei ta a. Hetianga inremna an siam tawh hnu reivakloah chuan Mizo lalte chuan an ram rawn la nek a an hriat vangin 1871 Jan. 27th ah Sailam lal Bengkhuaia hote chuan Cachar-a Alexanderpore thingpui huan chu an zuk bei leh a, thingpui huan enkawltu Dr. Winchester leh a hnathawktu mi engemawzat an thah bakah a fanu kum nga mi lek, Mary Winchester chu manin an hawn sak ta daih bawk a. Chu Sap naupang la let leh tur chuan British sipaite chu kum 1871 ah Mizoram ah rawn lutin indona erawh a thleng lo hlauh a, Jan. 21, 1872 ah Mary Winchester chu him takin an la let leh ta mai a ni. Hei hi pi leh pute chuan Vailian Hmasa (Vailen Vawikhatna) an ti bawk. Hetiang hian inremna an lo neih tawh angin sumdawnna kawngah te chuan an inkalpawh tawn zel bawk nain kan Mizo lalte chuan nikhua alo rei tak deuh hnuah chuan sumdawnna atana hmun pawimawh tak mai Changsil hmuna vai sipaite an inkulh nghuk mai chu ngaithei loin chhak leh thlang lam lalte chuan an kap chiam mai a. Hetih hunlai hian Chhippui khuaah Pasaltha Khuangchera hi nupui neiin a awm a, nimahsela Changsil hmuna awm vai sipaite kahnaah erawh Naulaihrilh (Khuangchera hian a nupui a rai vangin Sakhaw lam thila hmuingilna atan ral kah a thiang lo an tih vangin a serh a) a serh avangin a tel ve lova. An lal Sailianpuia chuan Khuangchera in awm chu a ngaithei ta lo riau mai a, 'chhuan ang he hu pawh a lo nih loh hi' tih ang zawngin hrait thiam theih tak tur hian a tawng chhuak fuk fuk ta mai a. Chu chu Khuangchera ngaihdan a ni lo nasa mai a. An nailaihrilh a zawh veleh chuan amaha vai sipai bei tur chuan a inpuahchah ta a. Mi tam tak beidawngin an hawng zut zut a, "Kah rual an ni lo ve, an hlauhawm em mai, thih a hlauhawm e, nang pawh kir leh mai la, i tan a tha ber ang, thih hlau lo tan chauhva kah mi an ni, " an ti a. An tawngkam chuan Khuangchera thin chu a khei ta riau mai a, "Thih hlau lo kah mi a nih chuan ka kah mi a nih chu," a ti ve ta ngat a, kap lui tur chuan a silai nen a thawkchhuak a. Chelh mi a ni lo tih pasaltha ve bawk, Ngurbawnga chuan a hria a, a nih nih kan ni mai a ni ang chu tiin Khuangchera chu a zui ve ta a. Anni vai lam lah chu Khawithingawn tawn kawlh an sawi ang maiin an ling hlur tawh mai a. Sipai lam pawh chuan tih vak ngaihna hre bik hek lo; an mangang ve hle a, a tawp a tawpah chuan ruang chaihcheh an thlak ta a, an kap ta chiam a, vanduaithlak takin Ngurbawnga malpui dinglamah chuan an kah sak ta hlauh va. Chutiang dinhmunah pawh chuan Khuangchera chuan a thianpa chu thlahthlam duh hauh lo a, thei leh thei lovin an paw tang tang a. Chu tak mai chu sipai pakhat hian a va bawh zui a, Khuangchera chuan a lo kap thlu tawp a; nimahsela, a silai hlo a zo ta mai a. Chutah sipai pakhat hian a rawn bawh leh rawk a, a ni chuan a ban ah chemin a lo sat sawk sawk mai a, sipai rual chuan an va bawh chhunzawm leh ta a, a nungchunga hawn an duh a; nimahsela, a ni chuan a hmanraw neih ang ang chuan a lo vai ve zel si a, a tawp a tawpah chuan an kaphlum ta a. Mi valai tak, kum 40 chauh mi niin kum 1890 Khuangchawi thla khan Khuangchera, mi huaisen leh tlawmngai, mi hrat khawkheng tak mai chu hnamdang mite kut a a ram - Zoram awm phal loh avangin Changsil kulh kiangah chuan hmelmate kutah thi ta a ni. He Changsil hmuna inkah hma lawk, kum 1888 ah Col. Tragiers hoin sipai rual an rawn tir lut leh a. Tichuan kum 1889-ah British Sawrkar chuan Lunglei an rawn awp ta a. A kum leh 1890 February ni 25 atangin Aizawl an awp leh ta a, chu chu Vailen vawi hnihna (emaw Vailen hnuhnung emaw) a ni a. Kum 1890 atang chuan chhum lo chat lovin Mizoram hi British Sawrkarin Bawrhsap hmangin min awp ta a. Kum 1890-ah chuan Lushai Hills-a lal zawng zawngte chu an la tlawm vek lo deuh na a, zawi zawiin Lalburha (1892), Kairuma (1895) leh Ropuiliani (1899) te pawh an hneh zel a. Kum 1901 Chhiarpuiah chuan Mizoram, khatih laia Lushai Hills tih hming pu chhungah British awp loh khua a awm tawh lo a ni.

Comments

Popular posts from this blog

CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)