KAN CHHEHVEL HNAM DANGTE HIAN HEI HI HRIA SE - I
Mahmuaka Chhakchhuak
July 28, 2021
MIZO HI HNAM HUAISEN KAN NI:
Kan pi leh pute thlang tlak hma atang tawh reng reng khan hnam dawihzep kan ni ngai lo a, thlang tla hnuah pawh hnam huaisen tak niin kan lalte ngei pawh kha mahnia lal hran bawl thei ngatin kum 200 chuang kan lo awm tawh. Kan hnam pasalthate reng reng kha ral leh sakawlh laka an huaisen avanga pasaltha pakhat chauh pawh kha khaw khatin an thlamuanpui theih an ni zel. Kan lalte reng reng khan an kiang hnaiha hnam dang awmte kha an ngai thei ngai lo a, kan lalte zingah hian vawiin thlenga chanchin ngaihnawm tak tak nei hi an awm nghe nghe. British sorkar in kum 1832 atanga Cachar an awp tan khan mizo lalte chuan sumdawnna lamah an zuk dawr thin a, chung hunlai chuan an sum hmuhna ber chu Saingho a ni. Amaherawhchu kan pasalthate ramchhuahna thin ngawpuite chu sapho chuan thingpui huan atan an rawn siam ta fo mai thin a, chutiang avang chuan 1850 October thlaah Suakpuilala leh Vuttaia te aiawh chuan Silcharah Supt. G. Verner nen remna an sawiho a. Remna siam mahsela kan mizo lalte thin chu a dam thei chuang loin 1864 alo thlen meuh chuan Suakpuilala hote chuan Moneirkhal an zuk run leh a, 1867 ah pawh Manipur leh Teperrah an run bawk a, hengte vang hian British sorkar chuan remna siampui turin Suakpuilala awmna khua Sentlang tlawh turin Cachar DC. Edger leh Major MC. Donald te chu 1868 velah khan a tir nghe nghe a. Chumi hnu lawk 1870 January thlaah chuan Kukicherra ah Suakpuilalate nen chuan inbiakna an neiin remna sa ui an tan thei ta chauh a nih kha.
Hetianga inremna an siam tawh hnu reivakloah chuan Mizo lalte chuan an ram rawn la nek a an hriat vangin 1871 Jan. 27th ah Sailam lal Bengkhuaia hote chuan Cachar-a Alexander pore thingpui huan chu an zuk bei leh a, thingpui huan enkawltu Dr. Winchester leh a hnathawktu mi engemawzat an thah bakah a fanu kum nga mi lek, Mary Winchester chu manin an hawn sak ta daih bawk a. Chu Sap naupang la let leh tur chuan British sipaite chu kum 1871 ah Mizoram ah rawn lutin indona erawh a thleng lo hlauh a, Jan. 21, 1872 ah Mary Winchester chu him takin an la let leh ta mai a ni. Hei hi pi leh pute chuan Vailian Hmasa (Vailen Vawikhatna) an ti bawk. Hetiang hian inremna an lo neih tawh angin sumdawnna kawngah te chuan an inkalpawh tawn zel bawk nain kan Mizo lalte chuan nikhua alo rei tak deuh hnuah chuan sumdawnna atana hmun pawimawh tak mai Changsil hmuna vai sipaite an inkulh nghuk mai chu ngaithei loin chhak leh thlang lam lalte chuan an kap chiam mai a. Hetih hunlai hian Chhippui khuaah Pasaltha Khuangchera hi nupui neiin a awm a, nimahsela Changsil hmuna awm vai sipaite kahnaah erawh Naulaihrilh (Khuangchera hian a nupui a rai vangin Sakhaw lam thila hmuingilna atan ral kah a thiang lo an tih vangin a serh a) a serh avangin a tel ve lova. An lal Sailianpuia chuan Khuangchera in awm chu a ngaithei ta lo riau mai a, 'chhuan ang he hu pawh a lo nih loh hi' tih ang zawngin hrait thiam theih tak tur hian a tawng chhuak fuk fuk ta mai a. Chu chu Khuangchera ngaihdan a ni lo nasa mai a. An nailaihrilh a zawh veleh chuan amaha vai sipai bei tur chuan a inpuahchah ta a. Mi tam tak beidawngin an hawng zut zut a, "Kah rual an ni lo ve, an hlauhawm em mai, thih a hlauhawm e, nang pawh kir leh mai la, i tan a tha ber ang, thih hlau lo tan chauhva kah mi an ni, " an ti a. An tawngkam chuan Khuangchera thin chu a khei ta riau mai a, "Thih hlau lo kah mi a nih chuan ka kah mi a nih chu," a ti ve ta ngat a, kap lui tur chuan a silai nen a thawkchhuak a. Chelh mi a ni lo tih pasaltha ve bawk, Ngurbawnga chuan a hria a, a nih nih kan ni mai a ni ang chu tiin Khuangchera chu a zui ve ta a. Anni vai lam lah chu Khawithingawn tawn kawlh an sawi ang maiin an ling hlur tawh mai a. Sipai lam pawh chuan tih vak ngaihna hre bik hek lo; an mangang ve hle a, a tawp a tawpah chuan ruang chaihcheh an thlak ta a, an kap ta chiam a, vanduaithlak takin Ngurbawnga malpui dinglamah chuan an kah sak ta hlauh va. Chutiang dinhmunah pawh chuan Khuangchera chuan a thianpa chu thlahthlam duh hauh lo a, thei leh thei lovin an paw tang tang a. Chu tak mai chu sipai pakhat hian a va bawh zui a, Khuangchera chuan a lo kap thlu tawp a; nimahsela, a silai hlo a zo ta mai a. Chutah sipai pakhat hian a rawn bawh leh rawk a, a ni chuan a ban ah chemin a lo sat sawk sawk mai a, sipai rual chuan an va bawh chhunzawm leh ta a, a nungchunga hawn an duh a; nimahsela, a ni chuan a hmanraw neih ang ang chuan a lo vai ve zel si a, a tawp a tawpah chuan an kaphlum ta a. Mi valai tak, kum 40 chauh mi niin kum 1890 Khuangchawi thla khan Khuangchera, mi huaisen leh tlawmngai, mi hrat khawkheng tak mai chu hnamdang mite kut a a ram - Zoram awm phal loh avangin Changsil kulh kiangah chuan hmelmate kutah thi ta a ni.
Mizo lalte zingah hian midangte pawh sawi tur an awmin kan pasaltha huaisen tak tak dangte pawh sawi tur an awm nain a thui lutuk mai dawn a, duh tawk phawt ila. Hetiang hian kan pi leh pute kha mi huaisen leh luhlul tak an lo ni tawh thin a, Lalnu Ropuiliani phei chu vawiin thlenga chawimawi tlak niin ‘Tlawm ve lo Ropuiliani’ tiin kan ko ngat a nih hi. Kan chhehvel hnamdangte zingah hian hetianga pi leh pu huaisen nei hi an awm em ka hre chiah lo nain an lo awm ve a nih pawhin kan pi leh pute huaisenna ai chuan a ropui chuang hian ka ring mawlh lo. Vawiin hunah ngei pawh hian mizo hnam hi hnam huaisen kan ni a, chapo thu nilosela kan chhehvel hnam dang zawng zawng zingah hian keini aia chungnung tur hi an awm mawlh lo a ni.
He hnam huaisen kan nihna hi ral beihna leh sakawlh lakah chauh niloin tlawmngaihna kawngah pawh a ni a, chu chu kan pi leh pute hun atang tawha kan la chhawm nun reng a ni. Khawilai hmunah emaw chuan hmel mawi lohna kan lo nei zauh a nih pawhin a hnam ang chuan kan hmel ala bal lo a, hnam huaisen leh tlawmngaihna chhawm nung reng hnam kan nihna hi vawiin thlengin hmuh theihin ala awm fân a. Nakin hun zel tur erawh nang leh keia kutah hian a awm thung a ni.
Comments