Lehkhabu Thlirna – REMNA (An Interpretation of Memorandum of Settlement in Mizoram)

Mahmuaka Chhakchhuak

Sept. 11, 2022

 

Pu C. Vanlal Ruaia Lehkhabu ziak REMNA (An Interpretation of Memorandum of Settlement in Mizoram) tih chu mitin chhiar theih tura peih alo ni ta hi a lawmawm hle mai a, zofate’n kan hun hmasa lam chanchin kan hriat theihna tura hmanraw pawimawh leh tangkai tak a ni thei ngeiin a rinawm. He Lehkhabu hi chhiar lo ta ila kei ngei pawh hian kan history hmasa lam chanchin hi a dik loin ka lo hre dawn a, a dik loin ka lo sawi fo dawn tihna a ni. Nimahsela he Lehkhabu ka chhiar atang hi chuan fiah takin ka lo hriat phah thei a, ka la hriat ngai lohte ngei pawh chiang takin ka lo hriat phah thei ta a ni. He Lehkhabu hian Kumpinuin min awp hma atanga keimahni puala Lal rorelna hnuaia kan inkaihhruai dante, kan Lalte leh Kumpinu sorkar indawr dante bakah Kumpinu sorkar laka kan hnam alo tlawm dante fiah takin min hrilh a, chu mai niloin Kumpinu sorkarin min chhuahsan hnua keimahniin hnam anga Politics field-a kan luh tan dan leh India lak atanga Zalenna suala kan lo beih dante, chumi hnua India nena REMNA kan lo neih leh tak dante chu uar bik leh thup bik pawh awm chuang loin fiah takin min hrilh a, a ngaihnawm a, a bengvarthlak takmeuh a ni.   

He Lehkhabu ziaktu hian min awptu Bawrhsapte thu kha lo ngaichangin an thurawnte kha lo zawm ni ila chuan mizote hi kan chesual lo tur a ti a. Politics lama mit keu hmasate khan Bawrhsapte kha do zawkin an thute chu an pawm duh ngai lo a, chutiang bawk chuan mipui fuihpawrh an nih tlat bawk avangin mipuite chuan Lal an bei ngar ngar a, kum 1952 January 4-ah District Council inthlanna neih a niin kum 1954 April 1-ah chuan Lalte chu ban an lo ni ta a, Lal 309 laite chu an lalna hlih sak an niin an aiawh atan Village Council Court chuan khawtlangah rorelna fawng an lo chelh ta a ni. Nimahsela hetih hunlai hian Mizo Union-te chuan ram mipuite chungah rorelna tha leh tluang takin an nei hleithei chuang lo a, Party chhungah harsatna alo awmin buaina neuh neuh a rawn thleng zel bawk a, hruaitu inkarah boruak tha a awm hleihtheih loh avang chuan a then an chhuak a, a thenin thuneihna an rawn chang bawkin chutih hunlaia Bawrhsapte tan ngei pawha thuneitu zawk hriat hleihtheih loh turin an awm a nih kha. Hei vang tak hian kum 1890 atanga Kumpinuin min awp atang khan min chhuahsan leh kum 1947 thleng khan lungrual taka kal hi engtik lai mahin a awm lo a tih theih hial awm e.

Sap ho khan Lal Rorelna (Monarchy) hi an hrechiang a, Mihring ro inrel dan upa ber a nih avangin an tan ngei pawh thil thar a ni lo. Chuvangin Mizote min hriat tantirh lamah ngei pawh khan kan Lalte ngaichang takin thil an ti thin a ni. Amaherawhchu kum 1840-ah Lalsuthlaha chuan Kechubari a run atangin buaina a rawn awm chho tan a nih kha. Hetiang hian vawi tam tak Mizo Lalte hian an chhehvela hnam dang awmte hi an beiin an run thin a, chungte avang chuan sorkar lama thuneitute chuan buaina chawh chhuah loh hram hram tumin hma an la a, nimahsela Mizo Lalte chuan ram humhalh an tihnat avang chuan an chhehvel hnam dang beih chu an tawpsan duh mai chuan loh avangin kum 1889 atang chuan min awp hlen tumin thapui an rawn thawh ta a. Sept. 11, 1889-ah ‘Chin-Lushai Expedition’ an neih tur thu an puang ta rup mai a, chu rammutnaah chuan Gen. William Penn Symons chu hotu ber niin rammut dan tur pawh sorkar pawmpuina thlapa neiin thuang thumin Mizoram chu an rawn lut a ni. Thuang khatna chuan Burma atangin an rawn pan thla a, thuang hnihna chuan Chittagong atangin an rawn lut bawkin thuang thumna chuan Cachar lam atangin an rawn lut bawk a ni.

Tichuan anni chuan Mizote chu hneh takin an bei a, kan Lalte ngei pawh chuan lo beilet ve thin mahsela hmanrua an neih that zawk avangin leh an tam zawk bawk avangte chuan an thlen chin apiang chu an hneh zel a, a tawpah chuan Mizote chu British Lalin Direct takin min awp ta a ni. Tichuan, kum 1892 alo thlen chuan zofate chu Rorelna pakhat hnuaia dah tumin Calcutta khawpuiah Jan 29, 1891-ah Conference neih tura ruahman a ni. Chutah chuan Chin Lushai chungchang, Military chungchang leh Assam ramri chungchangte ngaihtuahhona neih a ni a, nasa taka inhnialna pawh neih a ni. Tichuan thu pawimawh tak tak panga lai pass a niin July 25, 1892-ah chuan rorel inkhawm neih leh a niin chumi thu ang chuan South Lushai Hills leh North Lushai Hills chu zawmkhawmin Assam Chief Commissioner hnuaiah dah alo ni ta a, a hming atan pawh Lushai Hills tih ringawt alo ni tain hemi rual hian Lushai Hills awp turin ‘Superintendent dah a ni ta bawk a.   

British Sorkarin India ram pumpui a awpna dan chu Government of India Reform Act, 1919 niin India ram pumpui chu Viceroy awmna hnuaiah a awm a. Chuvang chuan British Sorkarin India ram a awp chin chu ‘British India’ tih a ni a, chumi baka Lalin rorelna an neihte (Princely state) chu ‘India State’ tih a ni. Hengte hian huam ve loh a neih Baluchistan leh tlang mi tam takte chu ‘Tribal Area’ tiin an dah leh a, a bik takin Tribal Area chu ramri hrul deuha awm an ni. Chuvangin Govt. of India Act, 1935 (Sec. 91-na) tlawhchhanin British ram lal ber King George VI chuan Bukingham Palace, London atangin March 3, 1936 chuan ‘Excluded Order’ chu a rawn chhuah a, chu chu Excluded Area kan tih hi a ni. Hei hi India rama tel ve ni loin Kumpinu chuan Foreign Jurisdiction Art 1890 chu siamthain chumi hmang chuan direct takin keini chu min rawn awp a. Chuvang chuan kan chunga rorelna changtu chu ‘Superintendent’ tih a lo ni ta bawkin Mizote chu a hranpa liau liauin min awp ta a ni.

Tichuan hun alo kal zel a, Government of India Act, 1935 chuan dan thenkhat leh buaina ven chungchangah a tul angin Assam Government chuan dan thenkhat a duanga, chu chu Governor General-in Council in a endik a, rem a tih chuan dan chu ‘Excluded Area’ an hman phal a ni ang tiin Notification an siam leh ta a, hei chiah hi Mizoramah Assam-in thuneihna a rawn neih tanna chu alo ni ta a ni. Kum 1941-ah chuan Lushai Hills awm dan tur ngaihtuaha thutkhawm rawt leh a ni a, chutah chuan Arakan Tlangrama awm zawngte, Pakkoku, Chittagong Hills Tract, Chin Hills Burma leh Lushai Hills te chu rorelna pakhat hnuaia awm tura rawt leh a ni. Nimahsela he rawtna hi tha taka a lan laiin hnawl a ni a, England Parliament-ah meuh pawh sawihona neih a nih leh pawh chuan Churchil-a pawlte chuan an hnawl leh tho a ni. Hemi hnu lawkah hian Indopui Pakhatna chu a rawn chhuakin khawvel Sorkar liante chu an buai ta a, min awptu Kumpinu Sorkar ngei pawh chu a buai lo thei ta bik lo a. Min awptu Bawrhsap Mc Call hnuaiah ngei chuan keini Mizo Lal 300 velte chuan Atlantic Charter thuthlung denchhenin Union Jack hnuaiah British puih chu an ti tlu a ni.

Hun a rawn kal leh hret a, Bawrhsap Mac Donald hunlaiin Bial aiawh thlanna buatsaih a niin Aizawl lam chu Jan. 14, 1946-ah Aizawl Assam Rifle Lammualah Lal aiawh 11 leh Hnamchawm aiawh 13 thlanna neih a ni a, Lunglei lam pawh Kum 1946 July thlaah chuan Lal aiawh mi 6 leh Hnamchawm aiawh mi 8 te thlanna neih a ni bawk. Heng thlanchhuahte hian Jan. 18, 1946-ah Bawrhsap Office Hall-ah Conrefence vawi khatna neih a ni a, Superintendent Mc Donald chu Chairman a ni. Hetah hian thurel pawimawh tak tak pahnih an nei a, chungte chu;

·       Tun hma lam zawnga Lalin an khua leh tuite an nawm an maka an hnawh chhuah thin chu dik lo tiin hnawh chhuah tlak ngaihtuahtu pawl, vantlang thlan awm se, an tam leh tlem chu a khaw phu ang zela thlan nise tih a ni.

·       Khuaa awm zawng zawng In tinin Lal Fathang chhun tawh tur a ni a, lo nei lo chuan Buh chhun aiah Rs. 2/- pek tur a ni.

 

He Conference ah hian Mc Donald hian Democracy lungphum hrilhfiah tan a tumna atan ‘Ram hi tu ta nge?’ tiin zawhna a siam a, thenkhatte chuan ‘Lal ta’ an ti a, thenkhatte chuan ‘Sorkar ta’ an ti bawk a. A ni chuan ‘Ram hi Lal ta a ni lo a, sorkar ta a ni bawk lo a, a chhunga cheng mipuite tan a ni, mipuite ram a ni’ tia a han sawi chuan an mengphawk hlawm hle a ni.

Bial aiawh Conference (District Conference) hi July 20, 1946-ah Bawrhsap Mc Donald ho bawk chuan neih leh a ni a, hetah erawh chuan Lunglei lam aiawh an rawn tel lo thung. Thu pawimawh tak tak rel a ni a, tluang taka rorelna hi neih leh a ni. Nov. 7, 1947-a Conference tum thumnaah erawh chuan Political Party thar Mizo Union chuan harsatna an rawn nei tan a, ‘Mizo aiawhte chu Mizo Union hi kan ni tih leh Mizoram aiawhte chu Mizo Union nge District Conference hi?’ tih chu thu inchuh a rawn awm ta a ni. Mizo Union hruaitute hian Bawrhsap lakah helna an rawn nei tan bawkin Conference lai pawh hian an tawngkam a ring tan ta viau mai. Nimahsela harsatna hran thleng chuang loin kum 1946 chu an han hmang liam a, kum 1947 a rawn thleng chuan District Conference Term hnihna tur thlanna neih leh a niin Lunglei lamah chuan April 9, 1947-ah neih tur a ni a, inthlang mai tura mipui an kalkhawm lai chuan Ch. Saprawnga chuan ‘Intihluihna ni loin he inthlan hi Mizoram aiawh inthlan a ni lo, Mizoram aiawhte chu Mizo Union a ni. Inthlang lui in awm chuan a mawh in phur zat zat ang. Mizo Union chuan he inthlan hi a Boycott tlat a ni’ a ti ta mai a, Chairman D.A. Penn pawh hrilhhai takin a hawi ta mai mai a ni. Tichuan Inthlan chu thulh a niin mipui lamte pawh an haw darh vek a. Hetiang bawk hian Aizawl lamah pawh April 14, 1947-a Inthlanna neih tur chu Mizo Union lam chuan an Boycott a, amaherawhchu thulh loin mi tlemte chuan inthlanna chu an kal tlangpui a ni.   

Mizo Union hi April 9, 1946-a rawn ding tan chauh a ni nain a thang duang hle mai a, chutih rual chuan hruaitute inkarah inbeihna pawh a awm hma hle mai. April 25, 1946-a hruaitu an thlan chhuah hmasak berte chu Sept. 25, 1946-ah midangin an thlak leh a, a hnu lamah phei chuan inbeihna hi a lian chho hle a nih kha. Hun a rawn kal zelah phei chuan Mizo Union te chuan Indiaa luh an tum nasa em em tawh a, Bawrhsap Mc Donald erawh chuan Mizo mipuite chu Lal aiawh leh Hnamchawm aiawhin an thlanchhuahte thu thluknaa kal tir a tum hram hram thung. Hemi chungchang hi Ch. Saprawnga ngeiin a Lehkhabu KA ZIN KAWNG-ah chuan heti hian a ziak a – Dik tak chuan Mizo Union din tirh lai te chuan British hoin India an chhuahsan ngei ang tih kan ring phak lo nasa khawp a. Chhuahsan ta se, engtin nge kan tih ang? Tih phei chu kan hisap pha lo lehzual……India Independent a thlen theih kan ring ngai lo. Mc Donald sap erawh kha chuan eng emaw chen chu hriat a nei ngei tur a ni. Hriattirna Dt. 13. 11. 1946-ah pawh “Kum eng emaw zat hnuin British Sorkarin India ram leh Mizoram hi ro a rel tawh dawn loin kan lo hria a” a ti ve chiah bawk a ni…..Constituent Assembly Sub- Committee Bordoloi-a ho hma a, mi hrang hrang thusawite han en ila, sap ho an chhuah tak tak kan la rin hlawm lohzia a chiang khawp mai, Lalbiakthanga leh Bawihchhuaka te chauh lo chuan Politics lam thil awmze neia sawi phak tumah kan awm hlawm loh kha. Mahni leh mahni kan iner buai vel a, Sub-Committee hmaah kan mualpho der a, a zahthlak hle a ni. Kan mawl vang a ni ber mai’ tiin.

Mizo Union leh Bawrhsap inkar hi a tha tak tak thei tawh lo a, Mc Donald phei chuan Ch. Saprawnga kha a beng hial a nih kha. Kum 1948 Aug. 16-nia Bawrhsap LL. Peters hoa Assembly an neih vawi khatnaah pawh chuan Ch. Saprawnga bawk hian ‘Democracy rorel danah chuan member ngah ber Party-in rorel inkhawm a kaihhruai thin avangin Chairman hna hi Council Member nei tam ber Mizo Union chan tur a ni’ a rawn ti a, nimahsela hemi ni la la hian Governor hnenah Thirhrui thawn nghalin Governor chuan ‘Chairman tur chu Superintendent a ni’ a rawn tih avangin a tuk atangin Superintendent chu Chairman niin thutkhawm leh a ni a, rorel thuthlukna pawh vote lak hmanga thu tih tluk tura tih a ni. Hetiang hian Bawrhsap leh Mizo Union inkarah harsatna neuh neuh a awm chho zel a, mipui tam zawkin Fathang leh Sachhiah leh Lal ban chu an tum ram leh Politics hriat dan a nih si avangin Bawrhsap tan ngei pawh a luhai thlak viau a ni. District Advisory Council ngei pawh chu ram tan engmah rel chhuak thei loin leh ram pum aiawh meuh mah nisela harsatna chuan a chim reng avangin a hlamzuih a ni ta ber mai kha a pawi hle a ni. Mizo Union hruaitute leh Bawrhsap inkar hi sawi tur tam tak a awm a, MU President Khawtinkhuma’n NEFA rama Assistant Political Officer hna a hmuh pawh kha Bawrhsap ruahmanna nia sawi a niin Ch. Saprawnga kawhmawh bawl chhan tam tak pawh ziaktu thenkhatte chuan phai Vai lamin pawisa an pek vang nia sawi a ni bawk.

Bawrhsapte khan Mizo Lalte kha hmanruaah an hmang chho zel a, kutke bera an neih an niin an theih ang angin an thlavang pawh an hauh bawk a. MU lamin Lal chunga an lungawih loh a, an hek thin pawhin Bawrhsapte chuan Lalte chu an hrem mawh viau thin. Chutianga boruak a awm reng chung chuan hun a rawn kal zel a, kum 1947-ah meuh chuan Aizawl Bengali Theatre Hall-ah Mizorama parawn mi 200 chuang kalkhawmte chuan Mizoram kal zel dan tur an ngaihtuah ta hial a nih kha. Hetah hian ‘Keini Mizote hi mahnia ro inrelin mahni ke ngeia ding tur kan ni’ tiin thuthlukna an siam ta a. Chu thuthlukna denchhen chuan Bawrhsap Peter-a ho ngeiin India Sorkarah Memorandum thehluh a ni bawk a. Hetih lai vel hian Nagaland chuan Independent tumin an lo bei mek bawk a, chuvangin Mizote pawhin Independent tumna rilru an lo neih pawh hi anni ho vang hi a ni ngei ang tih pawh a rin theih.  

Tichuan Oct. 28, 1961 zanah mi pariat kalkhawmte chuan Political Party thar Mizo National Front (MNF) an din a (MNF dinni hi Pakistan an luh thlak hnuah pawh Oct. 28 an la ti reng a, nimahsela Laldenga berin Oct. 22 ni zawka a hriat avangin National Day ah an hmang ta niin min hrilh a. Heti a nih chuan Oct. 22, 1961 hi Pathianni a ni tlat mai a, R. Zamawia, C. Hermana, H. Zirliana leh A. Rohnuna te chuan Inrinni zan niin an sawi tiin social media lamah kan hmu bawk). Eng pawh nisela he Party rawn ding thar chuan a hmasa ber atan District Council term thumna atan Aizawl khawpuiah R. Vanlawma a ding a, Bial I-naah Ladenga, Bial XI (A)ah J.F. Manliana te an ding bawk a. Chutiang bawkin Cachar District nena MP (LS) intawm kan neih lai a ni bawkin MP thlannaah chuan Party aiawhin Pu Sena a ding bawk. Amaherawhchu hetianga India rorelna hnuaia inthlan alo awm a Party aiawha Candidate a awm takah chuan a dintute zing ami C. Hermana chuan lungawi thei loin MNF chu a hawisan thung tiin he lehkhabuah hian kan hmu. Inthlanaah pawh chuan MU lamin hnehna an chang bawk a ni.      

MNF Party chuan vung chhuah zelin member pawh a neih belh zel bawk a, Ch. Saprawnga leh Ch. Chhunga te chu APHLC-in Hills State nawrna atana bang tura an thu lo tih tluk tawh angin MLA atangin an bang a, an hmunruak hnawhkhahna turin April 23, 1963-ah By Election neih alo ngai ta a, chutah chuan MNF Party chuan a vawikhatna atan chuhin MNF Party Candidate LH. Lalmawia chuan Lunglei bialah Ch. Saprawnga chu a hneh a, Aizawl West-ah J.F. Manliana pawhin HK. Bawichhuaka chu vote sang hnih dawnin a hneh bawk a ni. Hei hian MNF Movement chak zia a ti lang chiang hle awm e. Tichuan, Oct. 22, 1963-a Covention neih hmasa berah thu pawimawh tak tak pali pawm an nei a, chungte chu;

1.    MNF chuan zalenna a sualna kawngah tharum thawh loin (Non violence hmangin) hma ala zel ang.

2.    India hnuaia Mizo luah chin ramte chu India sorkarin Mizoramah a rin lut tur a ni.

3.    India ram pawn Bangladesh leh Burma-a Mizote luah ram chu Mizoramah rin luh tur a ni ang.

4.    Mizo National Volunteer din a ni ang a, hei hi General Hqtr-a mite chu Central Volunteer tih an ni ang.

 

Tichuan, R. Thanhlira, Aizawl East MLA ni lai chu Assam Public Service Commission Chairman atana dah alo nih chuan MLA atangin a chawlh a ngai si a, a hmunruak hnawhkhat turin Dec. 4, 1964 chuan By Election neih leh tur a ni a, hetah pawh hian MNF chuan an Party Secretary PB. Rosanga chu Candidate atan an theh chhuak a, MU lamin Ch. Chhunga an theh chhuak bawk a ni. Result an han puan chuan Ch. Chhunga chu vote 808-in alo hmu tam zawk a, hei hi Party chhunga inluangrual tawk lohna vang nia hriat a ni. Hemi hnuah hi chuan MU Party chhungkuaah boruak neuh neuh a awm zelin MNF Party ngei pawh chuan hmalak zel dan tur kawngah innawrna a nasa chho hle bawk a ni. Aug. 15, 1963-ah phei chuan High School field-ah a hranpain parade an nei a, President Laldenga chuan chibai bukna a chhang a nih kha. Mizo hnam hmangaihna leh Aug. 15, India Independent Day chu Mizote awp behnaa kan awm niah te inzirtir a ni thinin kan saltan intanna ni niin an inzirtir thin a ni.   

A hnu zelah chuan ram dang dawrin hruaitute chuan hmalakna an nei leh a, Kum 1963 June thlaah Calcutta-a American palai dawr a niin September thlaah Pakistan dawr a ni bawk a. Pakistanah phei chuan kan sipaite’n training an nei hial a ni. Boruak lian zawk nei zelin Kum 1966 Jan. 14-nia meeting phei chuan Mizoram Zalenna puan tulin a rawn hre chho ta hial a. Nimasela hetih lai pawh hian India lam chuan Mizoram chhunga sipai a rawn tir luh belh leh bawk a, engemaw hriat ruk an nei ni awm tak a ni. A tawp a tawpah chuan March 1, 1966 hma ni chiah Feb. 28, 1966 zanlai pelh chiah chu chet lak hun (Zero Hour) atan an ruat ta a, inbuatsaihna an nei chho char char nghal a ni. Hemi atang phei hi chuan kan beisei aia nasa zawkin mipuiin kan tuar a, kan beisei aia sangin harsatna pawhin mitin min tlakbuak nghal bawk a ni. 

Feb. 28, 1966 leh March 6, 1966 inkara Aizawl khawpui boruak thlen dan hi hetiang hian a indawtin han sawi ta ila:

Feb. 28, 1966 (Thawhtanni); Aizawl khawpui chhungah chuan a rukin boruak a rit em em a, a thenah phei chuan mei alh ang maia sa a ni hial tawh a, a puak keh lo chauh tawh zawk a ni. Chumi ni tlailam dar 4;30 velah chuan ralthuam chi hrang hrang an thuhrukte chu hman mai theih tura tihfai a niin Mission venga Synod Bookroom kawmchhak, motor in chhuat hnuaia phum erawh chu khaw en laia lakchhuah a rem loh avangin khaw thim hnua phawrh tura ruahman a ni a. Feb. 28, 1966 zanah hian Aizawl Electric venga Pu LN. Tluanga te chokaah chuan Grenade an ti puak palh hlauh mai a, hei hian Aizawl khawpui hi nasa takin a ti ralkhel nghe nghe a ni. Nimahsela ruahmannate chu thulh theih a nih si loh avangin March 1, 1966 Zero Hour-a MNF hotute’n Pu C. Rochhinga In, Thakthing tlanga Independence an puan zawh veleh chuan Volunteer lamin Mizoram chhunga sorkar hmun pawimawh zawng zawng chu an thuhnuaia dah tumin beihpui an thlak ta nghal a. Lunglei, Champhai, Sangau leh Tlabungahte chuan Sipai Post beih nghal a niin Aizawlah erawh chuan Sipai Post hi bei hmasa loin Treasury an la hmasa thung a. 

March 1, 1966 zingah chuan Aizawl khawpuia Treasury chu Volunteer hoin hualbet nghalin a vengtute inrin hmain an bawh thut a, Duty-te chu an chet hmain an man a, an phuarbet nghal bawk a, chuti chuan harsa lo takin an la thei nghal mai a. Hetih lai bawk hian Volunteer thenkhatte chuan Aizawl leh hmundang inbiak pawhna Telephone line an lo tichhia a, motor Petrol dahna hmunpui BOC pawh an thuhnuaiah an dah nghal bawk a ni. Khawpui chhungah chuan buaina chi hrang hrang awmin nunau tan phei chuan a ralti nghal hle mai a, Aizawl khawpui chuan a la hmelhriat ngai hauh loh Curfew chu chawhnu atangin puan zui alo ni ta bawk a. Hetih lai hian Aizawl khawpuiah 1st Batallion Assam Rifle tih loh chu sipai dang engmah an awm lo a, a awmchhun Assam Rifle-te pawh hi hmun danga awm an awm nual avangin Aizawl khawpuiah hian mi 300 vel chauh an awm a ni. Anni ho chuan Trench khur te laiin an inpuahchah ta chuk chuk a, hmunpui lam atanga thu an dawn loh chuan Civil buainaa inrawlh ve mai a rem si loh avangin Civil Police te kutah an dah rih a.

March 2, 1966-ah Assam sorkar chuan The Assam Disturbed Area Act, 1955 tlawhchhanin Mizoram chu ram buai – Disturbed Area ah a rawn puang ta nghal a. Hemi zanah hian Assam Rifle-te chu Aizawl khawpui chhungah Patrol-in an vakchhuak tan a, zan dar 11;45 vela Assam Rifle motor Chanmari lamah an tlan phei chu Govt. Mizo High School pan chhohna step bul lawkah chuan Volunteer 30 vel hian silai panga vel lek nen an lo lambun a. Assam Rifle te hi Jeep pathuma kal an niin pakhat chu a chhe hneh hle mai a, pakhat pawh chu a kang nasa viau bawk. Hetianga buaina a awm tak avang hian Bawrhsap T.S. Gill chuan March 3, 1966 chhun dar 12;00 ah Zoram pumah Curfew a puang ta nghal bawk a, hemi zan hi Volunteer te’n Assam Rifles Quarter lak an tum zan chiah a ni a, Tuikhuahtlangah zan dar 10;30 vela an inhawrkhawm lai chuan Tuikhuahtlanga Civil Surgeon Bungalow vengtu Assam Rifles pakhat chuan silai a tipuak palh ta hlauh mai a, chu chu MNF Volunteer te chuan lo chhawn nghalin an inkap tawn ta a. Quarter Guard-a inralring taka sipai awmte pawh chuan an silai hmetpuak bawkin Aizawl khawpui chhunga inkahna hmasa ber chu a thleng ta a.  

Zankhuaa inkah a niin a tukah pawh chuan inkah chhunzawm zel a ni a, Quarter Guard la tura Volunteer te inrem fel hmaa silai hi puak a nih avangin an inralsai ta ringawt mai a ni. Aizawl chhim lama Volunteer thenkhatte chuan Tuikhuahtlang behchhanin an kap a, hmar lama awmte pawh chuan Chhinga veng leh Hospital tlang atangin an kap bawk a, silaimu leng velin Civil Hospital hi a deng nasa bawk a, damlo leh damdawiina thawkte pawh an buaiin an mangang hle a ni. Khawpuia cheng mi thenkhatte chuan Aizawl chhuahsanin Zemabawk lamahte Durtlang lamahte leh a rem rem lam panin chhungkua tein an chhuak sung sung bawk a. March 3, 1966 zan dar 10;30 vel atanga inkap hi March 5, 1966 chhun dar 12;00 thleng vel an inkap a, an inkap rei hle mai. March 5, 1966 zing lam dar 10 velah chuan Aizawl khawpui chhungah Jet Fighter (F-104 Phantom Z) pakhat chuan Aizawl khawpui chungah rawn thlawk kualin vawi engemawzat a thlawh kual hnuah chuan dimna awm hlek loin puakrang leh Bomb hmangin a han inhrosa tak tak mai a, nunauho thlabar dan mawlh kha suangtuah ngam pawh a ni lo. Khatla dawr phei chu a kang ral vek nghe nghe a ni. Hmun tam takah Bomb an thlak bawk a, hemi zanah hian AR te pawh chuan Bazar phei an kap alh ve bawk a, khawpui chhung chu hmuntin rengah kangmei chhuakin Concrete In pahnih/ pathum tih loh chu a kang fai vek a ni. 

March 6, 1966 (Pathianni) ah pawh chuan zing dar 7-ah Thlawhna pali rawn thlawk lehin Aizawl khawpui chu an duhna lai lai an kap a, an bomb bawk a, duhtawka an sawisak hnuah an thlawk bo lehnghal a. An liam fel chauh maw tihah thlawhna chi dang pali bawk chu Tezpur atang bawka rawn thlawk lehin Aizawl khawpui chu an han nghaisa leh tak tak mai a, duhtawka an chet hnuah an liam thla leh a, an thawm a reh fel dawn chauh tihah thlawhna pali bawk chu Aizawl khawpui chungah rawn thlawk lehin nasa tak maiin an rawn che leh a, hetiang reng renga dimdawina nei hauh loa an han che ta mai hi rapthlak tak hi a ni ringawt. Aizawl khawpui chhungah chuan engmah reng reng chu hmuhtlak a awm lo a, meikhu leh thing bung mut emaw chauh hmuh tur awmin suangtuah phak bakin Aizawl khawpui chuan kangmei a tuar nasa a ni. Mipui mangang thawm pawh hmuntinah hriat tur a awm a, tumah inchhan a, in tanpui thei bik pawh awm chuang loin mahni sahimna atan a theihna hmun hmunah, a remna hmun hmunah an tlanchhe hlawm. Hetih laia Concrete Building nei awmchhun pathumte; Pu Lalhmingthanga, Pu Pachhunga leh Pu Buangthanga te tan pawh sahimna tura tlanchhiat ve tho a ngaih avangin an In thate pawh luahlum thei bik loin an rauhsan a ni. 

Heng bakah hian Politics chhungah boruak chi hrang hrang a thlengin India sorkar nen ngei pawh chuan inbiakna neih chhoh a nih dante fiah takin kan hmu a. Kum 1965 December thlaah Laldenga hian Rev. Zairema chu ‘Peace Mission’ din turin alo sawm tawh thu min hrilh bawk. Tin, Zalenna suala rammute zingah inmantirna tum thum lai a thlen thu min hrilh bawk a, RTB Order lo pianchhuah chhan dan leh a nghawng te pawh min hrilh leh bawk. A tawpah chuan REMNA kan nei a, chu Remna chuan rah duhawm tak a chhuah dan pawh ngaihnawm takin min hrilh leh a. Remna kan neih theihna atana mi pawimawh ber Rajiv Gandhi thih dan a sawi tel hi a bengvarthlak hle mai a, mizo mipuiin Prime Minister kan neih tawhte zinga kan ngainat ber a ni hial awm e.   

Heng zawng zawngte hi kimchang taka i hriat duh chuan a bu ngei hi han chhiar ve ngei ang che…..

 

 

Comments

Popular posts from this blog

CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)