LUNGLEI LAMAH RAWN ZIN TA CHE - II
Mahmuaka Chhakchhuak
April 3, 2023
Lunglei khawpui chhung leh a chhehvelah hian hmun pawimawh tak tak a awmin kum 57 (1890 – 1947) chhung lai min lo awp tawhtu Sapho sulhnu pawh engemawzat ala awm. Heng Sap Upa Chenna In, Pu Buanga Chenna In, Medical Superintendent Bangla, Saptui, Baptisma channa khur, Serkawn Middle English School, Lungsen Bangla, Tlabung Bangla, Tlabung Post Office, Tlabung Police Station, Tlabung Police Staff Quarter, Zotlang Lal In leh Bawrhsap Bangla te phei hi chu INTACH lamin Heritage site atana an neih tawhte an ni a, hengte hi vawiin thlenga hmuh theiha la awm a ni.
A bik takin Lunglei khawpui chhunga awm bikte phei hi chu a luahtute’n tha takin an enkawlin a hmun leh hma pawh tha taka vawn ala ni. Pu Buanga Chenna In hi BCM General Secretary-in a luah mek a, Sap Upa Chenna In pawh BCM Associate General Secretary i/c Mission-in a luah bawk a. Heng In te hi kum 1903 vela sak an niin an bul hnaiah hian Saptui leh Baptisma channa khur pawh a awmin kum 1903 kum bawka siam a ni. Hetianga tha taka ala awm theihna chhan hi BCM Kohhran vang a tih loh theih loh a, anni hian neitu chan chang takin anmani sum leh pai hmangin an chei hnum thin a, hei vang hian vawiin thleng hian tha takin ala awm hlawm a ni. Heng bakah hian Lungsen leh Tlabung Bangla te pawh hmuh theihin ala awm a, enkawlna tur sum leh pai lam a mumal hleihtheih loh vang erawh chuan luah tlak a ni tawh chiah lo deuh a, hetia ngaihthah reng a nih phei chuan nasa zawkin ala sawp rawp ngei pawhin a rinawm.
Heng bakah hian Lunglei atanga khawthlang lam Chawngte panna kawngpui dunga Lungrang leh Rualalung inkarah hian Lungding a awm bawk a, he Lungding hi a bulthutah tehkualin 120Fts vel laia lian a ni a, a san zawng hi 60 Fts zet a ni. Amaherawhchu lung sakhat tha tak a nih lem loh avangin thang lam chi leh ramhrui lam chite an to duh hle a, hei vang hian fur lai phei chuan Thing buk tha tak emaw tih mai tur a ni.
He
Lungding hi a pianzia hi a mak danglam ve hrim hrim a, tunhma deuhah chuan
chenchilhtu Huai a nei nia sawi a ni a, Huaiin a chenchilh lai chuan a pangsir
vel hi hnim leh thang ten bawhkhat luk mahsela a chhip zawl tak erawh a fai
hnum hlurh reng thung an ti. Hetia a chhip zawl a fai hlurhna chhan hi fiah
tumin Rualalung pasalthate ngei pawhin zankhuain an lo chang tawh thin a,
engmah tawh leh hriat erawh an nei thei chuang si lo a. Huai nei nia sawi a nih
avangin thenkhatte pawh a chhip zawlah hian tawngtainate an lo nei tawh bawk
thin a, tunah erawh huai hi kal kiang tawha ngaih a ni. A awmna hmun tak hi
Rualalung khua atanga 2Kms chauha hla a niin kawng thlang lama awm a ni a,
kawngpui atanga 150 Mts vel la kal leh ngaia awm a ni. Rualalung Branch YMA leh
VC te chuan an theih ang angin an humhalh a, kum 2005 khan Tribal Research
Institute, Art & Culture Department atangin an sum hmuh hmangin a panna
kawng hi thuamthat a ni tawh bawk.
Sairep khaw pelh 3 Km vel, Hlumte khaw lan theihna lai siah hian ‘Chawngtinleri Puan thinna tlang’ an tih hi a awm bawk a. A tlang chhipah tak hian lung pher lian tak tak awmin a pang vel chu tlak hlauhawm tak hian awih tak vek a ni a, a tlangchhipa lungphekte chu nghet tak hmel hi an puin kum za tam tak lo awm tawh ni ngei tur an ni. Helai lungphek hi Chawngtinleri’n Puan a tahna hmun niin a Puan thinna hmun tak an ti a. Tu emaw kut hleiin Chawngtinleri thembu tui hnawihna bur hunchhan lung chu alo lum bo tawh an ti a, a pawi hle mai. Hmalai thawnthuah chuan Seipuia khaw nula hmeltha tak Chawngtinleri hian nu leh pa nei tawh loin a u Lianchea nen chauh chuan an awmin, unau inkawm ngeih tak an ni bawk a. Chawngtinleri chu a hmelthat em avangin Tan tlang Huai lal fapa Lalchungnunga chuan nupui atan neih a duh a, an khaw tlangvalte pawh chuan nupuia neih tumin zantin an rim bawk thin. Tan tlang Huaite chuan Lianchea mumang lamah chuan an lal fapa tan chuan a farnu chu an dil fo a, ‘I farnu hi min pe la, i damchhung hun nuam takin i hmang ang a, Chawngtinleri pawh nuamsa takin a awm bawkin ramsa zawng zawngte lalnu ah kan siam ang’ tihtein an thlem thin a. Chutianga an thlem an thlem takah chuan ‘Aw le’ tiin a chhang ta a, chuti chuan Chawngtinleri’n sumhmuna buh a den lai chuan ‘ka u Lian’ tih leh suk han tlu ri bawl chu an hriain Chawngtinleri chu Lasite chuan an hruaibo niin an sawi.
Tichuan, Chawngtinleri chu ramhuai ho zingah awmin Tan tlang Huai lal fapa Lalchungnunga nupui niin Lurh leh Tan tlangah Puanbu bangin Vamurte chu puan bang tu atan a hmang a, Lurh tlang leh Tan tlang atang hian Sairep tlang lamah an thlawk kawi zawr zawk thin an ti. Sairep leh Hlumte inkar tlangsangah hian amah Chawngtinleri chuan thutthmun remin Themtuihnawih inchhawp bawkin Puan a thing thin an ti. He a Themtuihnawihna lung hi tunhma chuan hmuh theihin a awm reng thin a, sawi tawh angin tu emaw kut hleiin a lum bo an ti a, a pawi hle mai. Lurh leh Tan inkar hi a hla vak lo a, Lurh tlang hi 6,330Fts a sang niin Khawbung leh Tiau inkar Farkawn rama awm a ni a, Tan tlang erawh hi chu 6,350Fts a sang niin Khawbung leh Tiau inkar hmar lam Vaphai rama awm a ni thung.
Hetiang
hian Lunglei kiangah hmun pawimawh leh hlu tak tak a awm a, khawvel hmun danga
a awmve pawh hriat a nih loh avang hian a hluin humhalh that pawh a ngai hle a
ni. Kan khawvel hi changkangin hmasawnna nasa tak nei bawk mah ila heng kan
hmun hlu leh pawimawhte hi chu a hlui mai dawn loin ngaihhlut telh telh an la
hlawh zel zawk dawn avangin nang leh kei hian a humhalh leh enkawl hi kan kuta
awma ngaih pawh a tha hle mai.
Comments