Lehkhabu Thlirzauna; MIZO UNION KHA (1946 – 1974)
Ziaktu: KL. Chhuanvawra
Mahmuaka Chhakchhuak
Aug. 26, 2023
Vawiinah Mizote tana
lehkhabu rotling leh chhiar manhla tak tur MIZO UNION KHA (1946 – 1974) tih bu
KL. Chhuanvawra ziak chu tlangzarh theih a lo ni ta hi thil lawmawm tak a ni.
He lehkhabu hi kum 2009-ah khan copy 1,500 tihchhuah a lo ni tawh a, nimahsela
hralh a kal nge ni ang Bookroom hrang hrangah pawh hmuh tur a awm tawh lo a, he
lam lehkhabu hi ka ngaihven zawng tak a nih avangin a khât tawkin Bookroom hi
ka tlawh fo a, lehkhabu hluite pawh ka hai viau \hin nain vawiin thlenga he
lehkhabu ka la hmu lo hi ka bengvar loh vang chu ni tho mah sela lei tur a awm
tawh lo a ni ber zawkin a rinawm. Eng pawh ni sela vawiina mi tin tana chhiar
theih tura he lehkhabu tlangzarh a ni hi a lawmawm êm êm a ni.
He lehkhabuah hian
bung khat a\anga bung sawm leh paruk thleng awmin phek 177 thleng a awm a, phek
tawpah hian thlalak– Remna sign lai awmin, thlalak chuan phek pum a awh a, hmun
dang zawngah chuan thu vekin a khat a, hun indawt dan anga ziah a niin awlsam
taka chhiar zawh mai theih tur lehkhabu a ni. He lehkhabu hi Gilzom pûm chhuak
niin a font hi 13 size a niin chhiar pawh a nuam hle mai. A bu kawmah hian Mizoram
map awmin Mizo Union symbol Sai pawh lian taka dah a ni a, a kawm atang ringawt
pawh hian Mizo Union tuichilh (ruihchilh em ni zawk) tan chuan lung tileng thei
tak tur pawh niin a hriat a, hetiang anga MU chanchin kimchanga ziahna hi a awm
kherin a rinawm loh avangin he lehkhabu hi \hangthar lo awm zel turte tan pawh
lehkhabu rawn hlawh tak tur a nih ngei pawh a rinawm. Cheng 200 man chauh a ni
a, tunlaia sum leh pai hlutna tlakhniam tawh dan ngaihtuah chuan he lehkhabu
chhunga thu awmte hi a man hian a phu kher pawhin a rinawm loh a, chuvangin he
lehkhabu vanga sum leh pai i seng a nih chuan i inchhir hauhin ka ring lo.
Phek hma lamah hian
Ziaktu thuhma awmin a bu ziaktu fapa K. Remruatfela thuziak KAMKEUNA (Ka pa leh
Mizo Union Party) chu a awm leh a, chungte leh a bu chhunga thu awmte (content)
te nen phek 12 thleng a awh a, phek 13 a\ang erawh chuan bung khatna in\anin
Mizote tun hma lam hun tih hmanga a ziak chu chhiar tur a awm a, Mizote hi
China ram lama cheng \hin, chuta \ang chuan Burma (tuna Myanmar) lamah chhuk
thla a, chuta \ang chuan tuna kan awmna hmunah hian rawn chhuk thla ta zel niin
an sawi \hin a ti a, China ramah khian Mizote nena thlahtu thuhmun tih hriat
tak an la awm \euha an sawi thu min hrilh bawk. Kan thlahtute khan China leh Burma
an chhuahsan chhan hi anmahni aia chak zawkte bula awm ai chuan mi dangte chim
buai phak loha thawveng zawka awm an duh vang nia a lan thu min hrilh bawk. Ni
e, min hrilh ang hian kan thlahtute khân anmahni aia chak zawk vanga thlang
rawn tla hi an niin a rinawm a, chu bâkah Mizoramah hian tute emaw chu an lo
cheng hmasa tawh nia a rin thu pawh min hrilh a, thil âwihawm tak a ni.
Kan pi leh pute
khân lal neia hun an hman \anna hi engtik lai a\angin nge ni ang tih hriat chu
a har hle mai a, 1780 AD velah Sailova thlahte chu lalho zinga an len ber thu
he lehkhabuah hian min hrilh a. Chutianga lal neia an awm chuan an chheh vela
awmte chu an bei fo a, Mizorama an rawn tlâk thlâk hnuah pawh an chheh vela
awmte chu an bei foin kum 1777 vel a\ang phei chuan phai ram an rûn \an nia
hriat a ni. Phairam (hnam dang) rûn hmasak ber nia hriat chu kum 1770-a
Satikang phai an rûn kha niin hêng hun lai hian Kumpinu sorkar pawhin hêng lai
ram hi an la awp bik lo avângin chhinchhiahna mumal tak a awm lo a. Hun rei
deuh hnu kum 1842-a Arakan leh Syhlet phai an rûn lehah erawh chuan mumal taka
record \an niin Mizo lalte chuan an chheh vêla hnam dang awmte chu vawi tam tak
an rûn a, hetia chhinchhiah hma kum 65 chhûngah pawh hian vawi tam tak an rûn
ngeiin a rinawm a ni. Hetianga Phairam an rûn fo avang hian Kumpinu beng a
thlen hun a awm lo thei lo a, Kumpinu sorkar chuan an han hriat chuan beih
thama ngai loin ‘Nangni ngam chi kan ni lo e, min rawn tibuai tawh suh u’
tia zilhna ang lek chauhin an rawn ûm lêt a, an ngawihsan leh mai \hin.
Nimahsela Mizote chu an intawng harh theih si loh avângin phairam lam chu an
rûn reng fo a, mumal taka inkaihhruaina eng mah a awm si loh avangin Mizo lalte
chuan anmahni remchan dân ang angin an chheh vêla hnam dang awmte chu an la rûn
fo reng a. Remthu thlunpui han tum \hin mahsela lal pakhat hnuaia awm an nih
tlat loh avangin Sapho tan pawh a awlsam lo viau mai a, a tawpah Suakpuilala
chu Cachar DC, Edger-a chuan kum 1871 January 16-ah remna thu a thlunpui ta a,
hei hi Mizo lal leh Kumpinu sorkar inremna Sa-Ui tan (Sannad) an tih chu a ni.
He inremna hi Mizo
lal dangte tân chuan ngaimawhna chhan tûr a awm lo hle mai a, kum 1871 kum
vêkah chuan Bengkhuaia chuan Alexanderpore-a thingpui huan hnathawk lai chu a
hote mi 500 lai mai nên chuan an zuk rûn leh ta mai a. An hotu ber Dr. James
Winchester chu thatin a fanu kum nga mi lek Mary Winchester chu manin Mizoram
lamah an hawn ta daih mai a, a hnuah chu naupang chu a hmingah ‘Zoluti’ an sa
a. Chutianga Sap naupang an han man tâkah meuh chuan Kumpinu sorkar ngêng a
chhun ta a, India ram awptu Governor General chuan Sap naupang chu chhan chhuak
ngei tûrin leh a mantute pawh hmet mit nghûl tûrin July 17, 1871-ah chuan Order
khauh tak a chhuah ta a. Tichuan, Kawlri lal Bengkhuaia hnênah chuan Governor
General tirhin Thangliana chu a rawn kal a, silaia inkahna awm loin Zoluti pawh
chu kum 1872 kum tirah an la lêt leh thei ta a ni. Chumi hnu, kum 1888 December
thlaah chuan Mizoram awpbeh zui dân tûr pawh Order chhuah nghâl a niin kum 1890
a\angin min rawn awp \an ta a nih kha. Mizoram an awp hma hian Garo leh
Arunachal-te pawh an awp tawh tih hre tel ila a \ha âwm e.
Sawi tawh angin
Mizo lalte chu an awp chinah chuan thu tâwp neitu an niin an lal êm êm \hin a,
thu chhia thu \ha zawng zawng hi an kut vek a nih avângin nupui pasal
chungchângah emaw tual thih thuah emaw, an thu thu a ni vek mai. Lasavunga fanu
Laltheri ngei pawh kha an khaw tlangval pakhat nên inngaizâwngin nau hial a lo
pai a, chu chu an lalpa chuan a han hriat meuh chuan hnamchawm tlangval chu
tuallaiah a kâp hlum hmiah mai a nih kha.
Mi tu pawhin
incheina atâna \hi an awrh pawh lal chuan a duh chuan a lâksak mai \hin avângin
mi dang tân \hi nalh leh mawi chu awrh tûr nei reng mah sela an awrh ngam ngai
lo a, lal-in a lâksak duh loh tûr khawpa chhia an awrh \hin a, chutiang avâng
chuan ‘Lal hlau lo |hi’ tih \awngkam pawh hi a lo pian phah a ni.
Tichuan, Kumpinu
sorkarin kum 1890 a\angin min rawn awp a, min awp tirh lai vêlah hian lal 60
vêl chauh kan neiin, Zoram chhim bial lam zawng chu West Bengal Province (tuna
Bangladesh) ah behtirin Political Officer awpna hnuaia awm a ni a; Hmar bial
lam pawh Assam Province-ah behtirin Political Officer bawkin a awp a ni.
Nimahsela \awng khat hmang vek kan nih avangin leh hmun khat a\ang enkawl
remchâng zawka an hriat avângin kum 1892 January 29-a Chin Lushai Conference an
tih chu Culcutta-ah an ko a, chumi thu ang chuan April 1, 1898 a\angin Assam
Province-ah behtir vek niin hmun khat a\anga awp beh kan lo ni ta a ni. Hetih
lai hian Assam District 12 zinga District pakhat anga awmin Lushai Hills
District tih a ni.
He lehkhabu
chhûngah hian Saphoin min awp lai chanchin bengvarthlâk tak tak chhiar tûr a
awm a, min tihchangkan tak tak tum lova, mâwl lutuk lo, enkawl nuam tawk vêla
min dah an duh tawk lek dân pawh fiah takin min hrilh. Sapho chuan Mizoram pum
chu Circle 20-ah \henin Circle tinah chuan Circle Interpreter pakhat \heuh an
dah bawk a, chung CI-te chuan lal leh Bawrhsap inkârahte, mipui leh Bawrhsap
inkârah te an thu lâkna leh an kut leh ke ber an ni. Mizo lal zingah khua leh
tuite tâna hrawn hrehawm deuh pawh an awm a, a \hente chu khawngaihna leh
hmangaihna ngah tak pawh an awm. Lalte kal tlanga Bawrhsapin mipui chunga
rorelna a neih thin avang chuan anmahni tlawn leh tihlungawi thiam apiangte chu
an vânnei deuh ni pawhin a hriat \hin. Mizo Union a lo din hnu pawh khân lal
sual leh chimawm deuhna hmun apiangah mipuiin Mizo Union chu an bawh nasat phah
bik bawk a, lal rorelna chu an kham tawh tih pawh chiang takin a hriat a ni.
Chutianga mipui tâna
Bawrhsap leh lalte’n rorêlna an neih a, mipui tâna phurrit a lo tlin tâk hialah
chuan kum 1928 vêl a\angin Kulikawn pa \henkhatte chuan Bawrhsap awpna hnuai
a\anga chhuah a, Excluded Area ata chhuakin Assam rorelna khawl zawm ve theih a
ni lawng maw tiin Shillong tlangah an zuk kal a. Chutiang thawm Bawrhsapin a lo
hriat chuan chûng Kulikawn paho chu manin thutiam tirin a chhuah leh a, an
zinga pakhat Laldela phei chu Mizoram chhûnga awm thei tawh lo tûrin a hnaw
tchhuak hial a ni. Kum 1946-ah Mizo Union a lo din pawh khân Bawrhsap nên an
inkâr hi a \ha tak tak thei lo va, an tualthu a chhe \hin viau reng a ni. Bung
lina (phek 30-naah) hian Mizo Lalte thuneihna tlângpui tih hmanga
ngaihnawm taka ziak chhiar tûr a awm a, tûn atân chuan sawi lang vek ta lo mai
ila, kan lalte’n an khua leh tuite an tihretheih \hin dân leh khua leh tuite
tâna phurrit an nih dan point 1 – 9 thlengin min hrilh a ni.
Phek 34-na a\ang
hian Mizoram chhûnga ram inrelbâwl dân chi hrang hrang hmuh tûr a awm a, Chhim
lama Missionary \henkhatte chuan British Crown Colony-a kan awm theihna tûra a
rûk deuha an hmalâkna pawh min hrilhin chu thu chu Ch. Saprawnga chuan a lo
hriatin ‘Kan ram Politics-ah hian nangni lo inrawlhna tûr a awm lo. Engah
nge hetiang thute in lo sawi ve ngawt ni?’ tiin a hau niin min hrilh.
Tichuan, April 9, 1946 Thawhlehni chawhnu dar hniha Mizo Union lo pian dân min
hrilh leh a, Pawl inkaihhruaina Dân (Constitution) pawh he lehkhabuah hian târ
lan a ni. Mizo Union Constitution thuhmahruaiah chuan kum khat leh a chanve
chhûng leka member 30,000 zet an tlin hman thu kan hmuin Mizo Union Dân leh
hrai kimchang taka târ lan a ni a: Aims and Objectives pawh hetiang hian
ziah lan a ni –
a) He Mizo Union hi Mizo
zawng zawng, Lushai Hills District-a mite leh a pawna mite inpumkhatna atâna
siam a ni. Thukhat vuaa anmahni chungchâng leh an ram inawp dân tûr \heuh a \ha
thei ang bera awmtir tum fo tûrin.
b) Vantlang mipuite leh
hotute inkârah inlaichinna \ha zawk siam tûrin.
c) Mizo mipui vântlâng rêng
rêng an dinhmun tûr taka an din theihna tûr leh an nihna tûr ang taka an nih
theihna tûrin leh dânte hrilfiahsak tûrin.
d) Kawng engkima Mizo nun
dân a lo sân zâwk theihna tûr leh kan hmeichhiate pawh an dinhmun a lo sân zawk
theihna tûrin.
e) Eng tik hun pawha kawng
engkima Mizo hnam ngaih dân leh duh dân sawi chhuaktu leh an aiawhtu nih tum fo
tûrin.
f) Kan pi leh pu dân \ha
lote siam \ha tûr leh a \ha apiangte chu pawm tlat tûrin.
Hêng bâkah hian
Member nih theihna dân leh fee chungchâng tar lan a niin Mizo Union-a tel
theite pawh a hnam anga tar lan a nih bâkah Mizo hnahthlâk ni lo tân pawha
Mizorama kum sawm aia tlem lo awm tawh tâna MU-a tel theih dân tar lan a ni.
Tichuan, Mizo Union a\anga inpaih dân pawh min hrilh lehin Unit, Block,
Division leh General Headquarter thlenga thuneihna inkhaichhawn dân min hrilhin
chuta hruaitute thuneihna leh inthlan dân tûr pawh kimchang taka târ lan nghâl
a ni.
Hetianga Mizoram hmun
hrang hranga Mizo Union din a lo nih pawh hian Mizo lalte chuan khawtlang an la
awp reng bawk avangin an inkârah neuh neuh a lo awm a. |um khat phei chu mihlim
Chawngkhupa kha a awmna khuaah Mizo Union Secretary a ni a, a minute bu kawl chu
an lal chuan ensak a tum a, ani chuan a lo phal hauh lo mai chu lal chuan ‘Lal
ka ni a, ka duh chuan i \ing-thul chenin ka haisak thei che tih hre rawh’
tiin sil-awng khawpin a sawisa hial niin he lehkhabuah hian phek 61-naah kan
hmu. Nimasela chu thu chu mite’n an lo hriat chuan an khaw \henawm nula leh
tlangval leh pate chuan Chawngkhupa buh sengpui tûrin an rawn kal sup sup a,
hlim taka Union hla sa chunga buh an seng thu min hrilh. Tichuan, MU chuan a
din tirh phat a\angin mipui ngaihven a hlawhin an bawh nghâl ruih ruih a, a din
kum vek September 24-ah Assembly hmasa ber neih a niha Aizawl Sikulpuia palai
kalkhâwm tamzia pawh he lehkhabuah kan hmu. He khawmpuiah hian ‘Mizo Union
hian Mizoram ai a awh zo a, kan duh dân leh kan remtihna lo chuan eng mah a kal
tur a ni lo’ tiin thu an pass hial a ni.
Kumpinu sorkar chuan
Mizoram leh India an awpna ata chu an chhuahsan hnaih tawh avangin India
Independent hnua mahni ram awm dân tûr ngaihtuahin an insingsa mur mur a, keini
Excluded Area leh Partially Excluded Area-a awm hote ngei pawh
chuan India Zalênna hnuaia kan awm zêl dân tûr ngaihtuah a lo ngaih ve bawk
avângin Central a\anga ruat Constituent Assembly, Advisory Sub-Committee for
North East Frontier Tribal & Excluded Areas an tih Committee pawimawh
tak chuan April 17, 1947-ah Aizawl an rawn lût a. Circuit House-ah Committee
chu an \huin chutah chuan Mizo Union hotute chuan Mizoram awm zel dân tûr atâna
an duan chu an thehlûtin hetih laia Pawl dang awm vete pawh chuan an thehlût
bawk a. MU thu thehluh dânah chuan Mizoram sorkar lu ber leh thuneitu ber ni
tûrin District Council neih a ni ang a, District Council chuan tuna Bawrhsap
thuneihna zawng zawng hi a chang ang. Lal chungchâng pawh District Council
kutah a awm ang a, an ruat dân ang angin lalte pawh an awm ang a, Lei man, Kuli
leh Fathang chungchâng pawh ngaihtuah a ni ang. Hnam dang, Vai emaw tu mah
Mizoram chhûngah an pem lût thei lo ang tih leh thil pawimawh hrang hrangte chu
thehluh a ni. Hêng an thu thehluh zawng zawngte hi kum sawm hnuah tihdanglam
leh theih ni se, India a\anga chhuah thleng pawhin tih a ni. He Advisory
Sub-Committee-a Mizo Union thu thehluh leh he Committee-a Co-Opted member-a
Khawtinkhuma leh Ch. Saprawnga an awm ve bawk si avângin mi \henkhatte chuan
India hnuaia Mizoram hruai lûttu tiin an sawi \hin a. Amaherawhchu hemi hma
hian Mizo Union Secretary a nih laiin R. Vanlawma pawhin Shillong a kalin Assam
PM Bardoloia hnênah hetiang thu hi a lo sawi tawh bawk a.
“MU hian Lushai
Hills tih hi Mizoram tiha thlûk tûrin rawtna an siam a, nimahsela Lalho erawh
chuan Lushai Hills tih ni zêl tûra an duh thu he lehkhabuah hian kan hmu. Kum
1952 – 1972 chhûnga Mizo District Council kan neih chanchin pawh kimchang taka
târ lan a niin MDC chu Mizorama rorel khawl thar kan neih a nih ang ngeia a hma
lâk tharna chi hrang hrang pawh he lehkhabuah hian târ lan a ni a. Mizo Lalte
lalna tawp dân pawh târ lan a niin kan lalte khân inkaihhruaina mumal tak an
neih loha Bawrhsap NE. Parry-in kum 1928-a biakrawn awmte a biakrawn hnua A
Monograph on Lushai Custom and Ceremonies a siam thu he lehkhabuah hian kan
hmu. Tichuan, Assam Legislative Assembly chuan kan ram lalte bânna tûr Bill “The
Lushai Hills (Acquisition of Chief Rights) Act of 1954” an tih chu lungrual
taka an pass tâk avângin chumi thu ang chuan kan lalte chu Compensation pein
tihtâwp a lo ni ta a ni. An aiawha khawtlânga roreltu tûra thlan Village
Council chuan Aug. 15, 1954 a\angin thuneihna an nei \an a, heta \ang hian
lalte pawh an thuneihna chu a tâwp zui nghâl bawk a ni. Heta lal bângte hi an
vaiin 259 niin, Chhimtuipui bial lama lalte pawh April 15, 1956-ah mi 50 vêl
chu an bang ve leh bawk a, an zavaiin lal 309 an ni.
Pu R. Vanlawmate
hoin Mizo Cultural Society an din a, a hnua Mizo National Famine Front tia an
thlâk leh t²k thute pawh he lehkhabuah hian kan hmu a, kum 1959 a\anga Mizoram
pum puia |âm a tlâk thu leh Mizo mipui aiawh zo taka Mizo Union hmalâknate pawh
he lehkhabuah hian kan hmu bawk a ni. Kum 1961-ah MNF a lo piang a, Mizote tâna
Independent theih dân tûr kawng awmin an hria a, UNO Dân bu leh Atlantic
Charter leh Human Right thute ena Mizote tân ngei pawh Independent thei kan nih
dân kawng awmin an hria a ni. Nimahsela hetih laia Political Party lo ding tawh
Mizo Union chuan he MNF ngaih dân leh thil tum hi kawng awmin an hre lo thung.
Mizo Union leh Assam sorkarte chu Mautâm chungchângah an lo inhmuh thiam loh
avângin hetia MNF rawn ding thar ta pawh hi Assam Chief Minister Chaliha chuan
Mizo Union vaw chhetu atâna an hmaraw \angkai tak ni angin he lehkhabuah hian
kan hmu. Chutih mêk lai chuan Mihlim Thanghleia chu Muallung a\angin Aizawlah
kalin Mizo Union, EITU leh MNF hruaitute chu Council Hall-ah inhmuh khâwmna an
neiin chutah chuan “……..Nangni ram hruaitute hi in inrem loh chuan kan ramah
hian khawi lai laiah emaw chuan thisen a luang dawn a ni” tiin a tap zawih
zawih mai a. Pu Ch. Saprawnga chuan chu mihlim thusawi chu \ha a ti viau a,
EITU President, Pu Lalmawia pawhin a lo zawm ve bawk a, nimahsela MNF hruaitu
Pu Laldenga erawh chuan, “Kei chu pên khat pawhin ka hnungtawlh thei ta lo,
a tlai lutuk ta,” tiin Mizoram tân Independent a theih dân a sawi zui ta
bawk a. Chutiang a nih tâkah chua inremna awm thei lovin an in\ha \hen ta
ringawt mai a ni.
He lehkhabuah hian
thu tam tak vawn zui reng tlâk a awm a. MNF-te’n Independent tûra hma an lâk
\an viau laiin Mizo Union lam chuan Independent hi kan sual chhuah theih chi a
ni lo tiin Memorumdum hial an siam a. Khawvel Indopui Pahnihna hnua
Independence ram 50-te chanchin pawh târ lan a niin India rama kan dinhmun pawh
chiang takin he lehkhabu hian min hrilh. Algeria, Cyprus, Korea, Tunisia,
Israel, Vatican City leh Vietnam ramte’n Independent an hmuh dân pawh he
lehkhabuah hian hmuh tûr a awm a, a bengvarthlâk hle a ni.
Phek 131-naah hian
UNO chanchin kimchang taka ziakna hmuh tûr a awm a, UNO dân leh hrai a\angin
hnam hnufualin zalênna an neih theih dân leh neih theih loh dân pawh fiah takin
min hrilh. MNF-te’n Zalênna beiin nasa takin India lak a\angin indan tum mah
sela Mizo Union chuan Assam sorkar lak a\anga tâl chhuah a Mizoram State kan
neih theih dân tûr chu a ngaihtuah mêk zâwk a, chutiang chuan \an an la ve mêk
bawk a ni. A bu tawp lamah hian Nation chungchâng pawh fiah takin min
hrilh a: Manaco leh Philippines-te’n Nation thar a\anga Independence an lo neih
dân fiah taka Pu H.K. Bawichhuaka ziak hmuh tûr a awm bawk a, a bengvarthlâk
hle a, Pu Ch. Chhunga’n Ngenna a ziah pawh hmuh tur a awm a, chhiar hmaih chi
rual a ni lo.
A bung tawp berah
hian Mizo Union leh Congress Party in-merger thu kan hmuin Remna leh Muanna
hnuaia Mizoram State tih hmanga ngaihnawm taka a ziak pawh kan hmu. Remna leh
Muanna a thlen theihna atân Mizo Union chuan Prime Minister ngenna avângin
Congress Party nena inchhun fin (Merger) tûrin vawi hnih ngawt: November
1973-ah leh Jan. 12, 1974-ahte ngaihtuahna an nei a, uluk taka ngaihtuahna an
neih hnuin Mizo mipuite tâna \ha ber tûra ngaiin Mizo Union chu Congress
Party-ah an lo inchhûng lût ta a ni. Hemi ni Jan. 12, 1974 a\ang hian kum 28-a
upa lo ni tawh Mizo Union chu vui liam a lo ni tain President hnuhnung ber Pu
Ch. Saprawnga hovin Congress Party-ah an lo inchhûng lût ta a ni.
********************
Comments