Lehkhabu Thlirna: MIZOTE THLANG TLAK THU
Ziaktu: C. Chhuanvawra
Mahmuaka
Chhakchhuak
Sept. 24, 2023
Sept. 11 – 16, 2023 chhung chuan Vanapa Hall Hulhliapah Mizo Writers Association (MWA) buatsaihin Lehkhabu Pho Runpui Vawi thumna neih a ni a, chutah chuan a tanni (Sept. 11, 2023)-ah Lehkhabu ziah thar bu 17 lai mai chu tlangzarh thar a niin chutah chuan Pu C. Chhuanvawra lehkhabu ziah thar MIZOTE THLANG TLAK THU (China ram atanga Burma, Mizoram leh a bak thlenga Mizote thlang tlak dan, Mizo history chik taka chhuina) chu tlangzarh tel ve a ni.
He lehkhabuah hian phek 340 thleng awmin a bu kawm pawh hmuh a nuam hle mai a, a lehkha puan hman pawh a thain a chhung thu pawh chhiar a hamdam hle mai. Rs. 350/- man niin a man hi a tam deuh hlek kan ti mai thei nain tunlaia lehkha puan man to tawh dan leh thil man dang reng reng pawh a to tawh dan ngaihtuah chuan a to hran chuang lo a, a bu chhung thu pai hlutna hi hetiang zat leka lei phak rual niin a lang lo a, a man hian a chhung thu hi a phu lo tih tur zawk a ni. Mizo History lama kan hriat dan thin rawn thlak thleng thei tur thu a rawn ziakte hi a bengvarthlak viau a ni. A ziaktu hian he lehkhabu ziahna atan hian heng lehkhabu: Mizo History (Hrangthiauva ziak), Mizo Chanchin (B. Lalthangliana ziak) Mizo Chanchin (Rev. Liangkhaia ziak), Chin-Mizo Chanchin (Thawnglinga ziak), Mizo Pi pute leh an thlahte (K. Zawla ziak) leh Lusei leh a vela hnam dangte (Rev. Vanchhunga ziak) te chu a hman rim zual an ni.
Heng lehkhabu hrang hrang atang hian kawng nei leh mumal takin kan thlahtute chanchin min hrilh a, a bulte tak tak atanga ziak chhoin Mizoram kal pela Manipur, Cachar, Tripura, Bangladesh leh Arakan tlangrama kan unau lutte chanchin pawh kimchang takin min hrilh bawk. History ziaktu dangte ang lo takin uluk taka research neiin history ziaktute lo ziah tawh dante pawh lachhawng zelin a dik leh dik lo laite chu fiah takin a sawi nghal zel bawk chuan he lehkhabu hi a ti hlu zual a ni. Bung 1-na atanga bung 19-na chhungthu hi chu chanchin ziahna lam niin indo leh inrun lam sawina pawh a tam hle a. Bung 20-na erawh hi chu Mizo History-a a ni emaw kan lo tih reng thinte a tak ni loa phuahchawp a nih dan fiah taka ziahna a ni thung. Selesih sang sarih khua kan lo tih reng thin chu he lehkhabu ziaktu hi chuan ni theiin a ring lo a, a rin loh dan pawh fiah fel fai takin a tarlang nghal zelin Hualngo hnam history ni awm taka thu phuah pawh a rawn sawi fiah bawk.
A hmalamah hian he lehkhabu ziaktu hian Mizo leh Mizo hnahthlak tih thupuia hmangin Mizo hnam lo chhuahna leh Mizo hnam chi peng hrang hrangte min hrilh a, a bengvarthlak hle a ni. Bung hnihnaah thung hi chuan Mizo Tobul min hrilh a: Anthropologist (Mihring hnam chhuitute) chhui danah chuan Mizote hi Mongoloid thlah kan niin, Mongoloid hnamah chuan Tibeto-Chinese thlah kan ni leh a. Tibeto- Chinese thlahah pawh Tibeto-Burman thlah kal zel niin Assam-Burmese Branch atangin Kuki-Chin group anga ngaih kan ni. Hei hi mithiamin an sawi dan nimahsela keimahni, Mizo upate sawi dan leh thu inhlan chhawn danah chuan kan thlahtu chhui hlat ber chu Chhinlung hi a ni a, Chhinlung bik sawina hi he lehkhabu bung thumnaah hi awmin chhiar hmaih chi a ni lo ang.
A bu chhung thu kan sawi hmain lehkhabu danga Chhinlung chungchang ziakna han tarlang lawk ila: MIZO THAWNTHU Tribal Research Institute buatsaih-ah chuan a hmasa berah THIL BUL – Pi pute ti ti tih a awm a. Helaiah hian Leilung din tirh chanchin pawh thui vak loa ziah a niin thil nung tinrengte lo awm tan dan min hrilh a. Chung thil nung tinrengte chuan a hnu deuhah chuan anmahni kaihruai turin Lal an nei a, chu an Lal chu Hauhulh Lal tiin an ti a. Hauhulh hi Pawih hnam pakhat niin an thlang tla thui ber a, Siaksuk-ah khua pawh an siam nghe nghe tiin Mizo Thawnthu bu hian min hrilh. An lal chu a lo thi ta hlauh mai a, Awk-ah a changin a khat tawkin Ni leh thla hi a lem fo mai a, tumkhat phei chu ni dang aiin a lem rei a, zing nichhuah san deuh atangin zan thim hnu thlengin a lem a, tumah reng chuan hna pawh an thawk thei lo a. An buai em em mai bakah inlehna a lo thleng a, an inlet sup sup mai a: Thenkhat chu zawngah an chang a, thenkhat Hauhukah an chang bawk a. Nula leh tlangval lawmrual hlim em em te chu Koro rualah an chang a, Vazar rualahte, Dumde-ahte, Taumeichherchhi-ahte an chang a.
Chutiang mai chu la ni loin Chawngthu hnam chu Zawng-ah an chang a, Tlangval inbuan laite chu Savawmah, Vangchhe hnam chu Saiah, Paite leh Vuite chu Chepa leh Thehleiah, Ralte hnam chu Chepchepah, Lal leh Upa rorel lai chu vakul rualah, Thangchhuah pa, puan tial leh diar tial khimte chu Sakeiah an chang bawk a. Chutianga inlehna danglam tak alo thlen takah chuan Khuazingnu chu a mangang ta a, an inleh zawh hmain mihring hnam hrang hrang leh rannung chi hrang hrangte chu nupa zelin khur thuk takah a khung a, lung lian takin a chhin a, hei hi CHHINLUNG chu a ni tiin kan hmu a. Tuna kan sawi lai mek lehkhabu MIZO THLANG TLAK THU-a bung thumnaah hian ziaktu hmasa zawkte’n Chhinlung chungchang an ziak dan pawh rawn la chhuakin sawizauna pawh a rawn nei nghal bawk a. A hmasa berin Rev. Liangkhaia ziah dan la chhawngin Rev. Vanchhunga nena Chhinlung chu China lal fapa hming a nih dan chu min hrilh a. A dawt leha K. Zawla ziah dan chu rawn lachhuak lehin Zatluanga ziak dan leh Hrangthiauva sawi dan leh Rev. Lalremliana sawi dan pawh min hrilh.
Heng lehkhabu ziaktute min hrilh danah hi chuan Chhinlung hi Lung kua (Lei kua) niloin mihring hming zawk ni awm tak a ni a, chu pawh chu Monchu Dynasty-a Chienlung chu an hriat sual nia a rin thu he lehkhabu ziaktu hian min hrilh. Rev. Liangkhaia leh B. Lalthangliana inkawmna (Lungpui Kamkitu Lungte Phek 17)-ah chuan Rev. Liangkhaia chuan Chhinlung thawnthu hi a hriat ve loh thu a sawi tlat a ni. Chu chu he lehkhabu phek hma lam (Phek 16-na) ah hian A bu chhung thu thlirna ziaktu F. Vanlalrochana ngei pawhin a rawn ziak lang a. Chuti a nih chuan Chhinlung chu a awm loin Lasi thawnthu ang chauh mai em ni ni ang le? Thlanrawkpa khuangchawi thawnthu pawh sawi kai a rem phian mai a, tun atan chuan sawi kai rih lo mai ila, hetianga thawnthu belhchian dawl lo kan lo neih hi he lehkhabu hi chuan a rawn thiat miah miah mai a ni.
Bung linaah hian China ram atanga Kawl phai lama thlang tlak dan chanchin min hrilh a, Bung nganaah Chindwin phaiah Zo Kingdom lo ding tawh anga sawina chu fiah takin a rawn sawi a. Bung ruknaah hian min thlahtute’n Kabaw phaia an chen lai chanchin min hrilh lehin ziaktu hrang hrangin an ziak dante chu a rawn tarlang nghal bawk. Bung sarihnaah hian Kawl phai atanga Paihteho thlang tlak dan min hrilh a, Bung riatnaah hian Kawl phai atanga Pawih (Lai) ho thlang tlak dan min hrilh leh bawk. Kawl phai atanga thlang tla zingah hian Duhlian ho thlang tlak dan pawh a tawp berah ziakin Bung kuanaah a ziak lang a, Bung sawmnaah erawh Seipui khura luh thu min hrilh. Seipui khur hi Mizo chanchina hmun pawimawh tak luahtu a nih avang hian kan sawi rik ngei ngei a ngai a, Mizoram luh thlak hmaa hmun pawimawh tak a nih dan hi kan hriat ngei a tha.
Seipui hi Run leh Tiau inkara Luseiho khawpui ding hmasa, Luseiho lo din chhuahna hmun khaw pawimawh ber, an Jerusalem a ni ber mai tiin he lehkhabu ziaktu hian a sawi a. A ni bawk tak a, Lusei thlah hnam hrang hrangte awm khawmna leh an insawh nghehna khua a niin Lusei nilote pawhin an pana a chen ve teuhna khua a ni. An chenna hmun pawimawh a ni satliah loin an sakhaw hmuh chhuahna leh an tihphuisui chhoh zelna hmun a ni bawk a, chu an sakhua chuan dam laia nun dan tur mai bakah thih hnu thlenga beiseina a siam a, chu chuan intodelh leh nun dan tha dang tam tak a nghawng chhuak bawk a ni. Lusei ho chuan he Seipui khuaah hian kum za chhung zet chu an sakhua leh an nunphung (Culture) an vawnghimin an darh hnuah pawh Chhakchhuak hoin kum 150 chhung zet an la luah leh bawk a. Thlang tlak hnuah pawh rei vak lo chu a han tiau lailawk a, kum 1820 vel atangin Hualngo Zahuata’n a luah lum leh a, chuta chinah chuan vawiin thleng hian mei mit loin luah lum ala ni.
Phek 154-ah hian Chhura fapa naupang zawk Lalmichhinga thlah sawina kan hmu a, phek 162-naah Chhura thlahte thenkhat kum 1700 vela hmar lama an luh phei thu kan hmuin a hnuaiah Chhura fanu Lawileri chu Zahmuaka nupui atan Lusei hoin an neihsakin a fapa Lawia pawh Lawitlangah te a awm tawh thu leh Lawia nau Lalmichhinga thlah Khawlhringho te pawhin khua leh tlang an nei tih ziak kan hmu a. Chhura chanchin hi ka ngaihven lai tak a niin a chanchin ziahna lehkhabu hi ka lo chhiar mek lai a nih bawk avangin hetiang thu ka han chhiar chu ka beng a verh hle mai. Chhura, Chhurbura hi a chanchin kimchang taka ziakna lehkhabu (CHHURBURA – R.F. Irishs, Philospher) ka chhiar hi phek 436 thlenga awm niin chhiar tham tak a ni. He lehkhabuah hian Chhura hi engtik hunlaia awm nge a sawi chiah lo nain a fapa boral ta chu Lung kher kuaka a zalh thu kan hmuh avangin AD 1700 hnu lam a nih ngei a rinawm. Tin, Mizoram hmun hrang hrangah Chhura sulhnu hi hmuh tur a awm bawk avang hian Mizoram chu a daidarh viau bawkin a rinawm a, tuna Pu Vawra lehkhabu ziakah a rawn lang leh bawk nen hian thawnthu mai mai chu a ni lo ang tih a rinawm.
MIZOTE THLANG TLAK THU lehkhabu chhung thuah hian sawi tur a tam a, thurchhuah chakawm tak tak pawh thahnemtham tak a awm. Bung sawmhnihnaah hian thu pawimawh tak awmin tunhma lama kan lo hriat dan leh vawiin thlenga kan lo pawm dan thin min thiah sak thei tur thu a awm a, hei hi a tawpna atan han sawi lang leh ila a tha awm e. Selesih sang sarih khua anga sawi thin leh kan lo ngaih thin chu he lehkhabu hi chuan a ni thei lo ang tute emaw phuahchawp mai mai a nih a rinawm tiin a rawn sawi thung. In 7000 thu chauh niloin an Lalte pawh hi ziaktu tam takte hian an phuahchawp mai mai nge ni ang tiin a sawi bawk a; Rev. Liangkhaia’n paruk niin a ziak a, K. Zawla’n pasarih niin a ziak thung a, B. Lalthangliana’n Mizo Nun Hlui part I-ah paruk, Mizo Nun Hlui part II-ah pasarih, Mizo Chanchinah pasarih angin a ziak leh bawk a, Preservation of Cultural Heritage Committee, Aizawl District-in Study Group an din chuan an report danin Selesih lalte hi pasarih niin an sawi bawk a tiin he lehkhabuah hian ka hmu. Hetiang bawk hian Selesih khuaa Zawlbuk awmzat pawh hi sawi dan a in ang lo leh bawk a, Zawlbuk 10 awm anga sawi an awm laiin 20 leh 7 awm anga sawi an awm bawk tiin he lehkhabu hian chungte chu fiah takin a rawn tarlang.
Keimah ngei pawhin June 28, 2023 ah khan Selesih hmun hlui hi ka lo han tlawh ve tawhin Zawlsei YMA hruaitute nen pawh inkawmna kan nei a. An hriatrengna lungphunah chuan Lal pasarih neiin an ziak a, chungte chu; Pu Kawlha, Darliankuala, Rohnaa, Thangphunga, Darpuiliana, Lalhluma leh Lalchera te an ni. Heng bakah hian Mi hmingtha pariat ziak lang bawkin, Lianchia – Hmeltha, Buizova – Zaithiam, Aihniara – Tuanrang, Saichawnkhupa – Hmelchhia, Chawnbura leh Karhluana – Pasaltha huaisen, Zachula (Chula) – Awmhnun rawt chak leh Pawngvina – Thinchhia te an ni. He lungphun pang lehlamah hian Selesih khuaa Zawlbuk awmzat pawh Pasarih (7) a nih thu kan hmu a. Dr. Silvera, Hon’ble Minister i/c Industries, etc Government of India chuan he lungphun hi a hawng nghe nghe a ni. A pang hnung lamah Selesih lal inthlah chhawn dan ziah lan a ni bawk a, Zawlsei hming put chhan pawh tawi fel taka ziak a ni bawk.
Hetianga tun hnua lungphun meuha ziah lan a nih lai hian kan lehkhabu thlir mek hi chuan mi hmingthang tarlan zinga Buizova, Lianchia, Aihniara, Chula leh Saichawnkhupa te hi Selesih khua awm theiah a ngai loin: Buizova hi AD 1700 vela thlang tla tawh, Selesih awm hma kum 70 vel laia thi tawh a ni a, Lianchia pawh hi a chanchin ziaktute’n Hualngo lal Lalvunga khua Farzawla awm niin an sawi theuh a, chutah chuan a thi a ni an ti tiin min hrilh a. Chula pawh Dungtlanga awm, a lungreh pawh la awm reng, a awmna mual pawhin Lungreh mual hming a put chhan a ni a, Selesihah awm tir chi a ni lo. Saichawnkhupa ngei pawh Chhura khuaa awm thin a ni a, Selesihah chuan awm ve ngaihna a awm lo tiin he lehkhabu ziaktu hian a ziak lang.
Engpawh chu nisela, hetianga ngaihdan min thlakthleng tir theihna tur khawpa ziakna lehkhabu kan nei hi a lawmawm a, a sawite hi a dik e, dik lo e tihna ni chuang loin chhiartu apiangte’n chhiar liam mai loa ngaihtuah zuina kan neihna atan he lehkhabu hi hmang ila a thain a rinawm. Sawisel duh leh pawm lo tan pawh amah ngei kawm theihin kan zingah ala awm a, kan pawm loh chhante pawh ral atanga tawng mai loin tawngkama sawipui thin nisela a duhawm bawk awm e.
Lehkhabu rawnte;
·
Chhuanvawra C. MIZOTE THLANG
TLAK THU (China ram atanga Burma, Mizoram leh a bak thlenga Mizote thlang tlak
dan, Mizo history chik taka chhuina). First Edition 2023
·
Lalthangliana B. LUNGPUI
KAMKITU LUNG TE. First Edition 2022
·
Irish R.F CHHURBURA. First
Edition 2006
·
MIZO THAWNTHU Published by
Tribal Research Institute, Aizawl Mizoram.
Comments