Lehkhabu thlirna; Hei le AIZAWL
Mahmuaka Chhakchhuak
Dec. 17, 2023
THUHMAHRUAI: Aizawl Mihlun thlahte chuan lehkhabu hlu leh tha tak mai ‘Hei le AIZAWL’ tih chu an buatsaih a. He lehkhabuah hian a bu hming ang deuhin Aizawl khawpui chanchin leh thangtharte tana bengvarthlak tak tak tur thu an ziakin lehkhabu chhiar manhla tak tur a ni. He lehkhabuah hian thil hlu tak tak ziak a niin lehkhabu rawn tlak tak tur pawh a ni a, nakin hnu zelah pawh ngaihhlut ala hlawh zel a rinawm.
Mizoram khawpui ber Aizawl hi kum 1889 vel atanga chhum lo chat loa luah a lo ni tawhin hemi hmalamah pawh hian Lalsavunga chuan kum 1815 velah Aizawl hi a lo luah tawh bawk a. Lalsavunga hian Kelsih leh Hlimen atangin Aizawl hi a lut a, tuna tuikhuahtlang bul bawrhsap in atanga dak inpui chhak vel, Baja tlang thleng vel hian awmhmun an khuar nia hriat a ni. Lalsavunga hi Mizo lal zingah pawh lal hmingthang tak a ni a, Aizawl hmunah hian kum 1828 thleng vel awmin kum sawm chuang zet zawt chauh a awm hman tak nain Aizawl hi a humhim thain lal dangte pawhin an rawn tibuai lo viau nia hriat a ni. Vawi khatmah lal dangin Aizawl hi an rawn run lo a, amah zawk chuan khaw dangte a run fo zawkin Aizawl hi a humhim hneh hle a, a pasalthate ngei pawh an chhuanawm hlawm hle. Lalsavunga pasalthate hi Vanapa, Zabiaka, Pu-Uia leh Zaphungate an ni a, anni vang hian in zathum vel khua, Lalsavunga khua leh tuite pawhin thlamuang takin an awm theih phah thin.
Tichuan, Lalsavunga chuan kum 1828 velah khaw thar zuanin Aizawl atangin Darlawngah a pem leh a, chutia an pem takah chuan Aizawl hmun pawh chu ruakin a hnu kum sawm li zet ral hnuah Suakpuilala fapa Thanruma chuan kum 1875 – 1885 chhung vel Aizawl hi a luah a. Chumi hnuah Tanhril lamah ram thar zuan lehin Vai len vawi hnihna (1889 – 1890)-ah khan Silchar atanga vai rawn lutte chuan Aizawl hmunah bu khuarin Lushai Hills chu awp hlen tumin an inruahman a, W.W. Daly, Superintendent of Police hruai Surmah Valley Frontier Police 400 rualte chuan Aizawl an rawn lut a. February 15, 1890-ah Aizawl chu awmhmun nghet neihna hmun atan an pawmin an inbengbel ta nghal bawk a. Chumi hnu lawk Feb. 25, 1890 atang chuan Fort Aijal pawh din nghalin chuta tang chuan Aizawl chu chhum lo chat loa luah a lo ni tain vawiin thlengin mei mit loa luah alo ni ta a ni.
TUTE NGE AIZAWL MIHLUN THLAHTE CHU: Aizawl Mihlun Thlahte (AMT) tih thawm hi kan hriatna ala rei lem lo a, kan hriat tirah phei chuan ‘Inti Aizawl ho’ mai mai emaw kan ti nghe nghe a. Nimahsela an chanchin kan han hre tam telh telh a, an lo mai mai loh dan leh chutia lo ral hriat ang ngawt chu an lo ni hauh lo mai tihte pawh kan hre ta zelin tunah chuan AMT buatsaih lehkhabu pawh chhiar tur alo awm tain lehkhabu hlu tak a nihna te pawh kan han hriat belh ta zel a, a lawmawm hle a ni.
Aizawl Mihlun Thlahte (AMT) hi June 12, 2017 atang chauha insuihkhawm an ni a, theih ang anga inzawngchhuak zelin an insuihkhawm chho zel a. Kum 1950-a Aizawla lo inbengbel tawhte chi ‘Mihlun’ zingah chhiar tel tur an ni ang tiin chung mi thlahte chu Aizawl Mihlun Thlahte tih tur an ni ang tiin a tir berah WhatsApp hmangin an insuihkhawm tan a. Tichuan, AMT chuan an theih ang anga sum leh paite thawhkhawmin an pawl (AMT) chu midang tana malsawmna ni turin faina kawng emaw, hmasawnna lam kawngah emaw thil hlui humhalhna lamahte pawh an theih ang angin Aizawl khawpui tan hian hmalakna an nei thin. Heng bakah hian Aizawl khawpui dai deng lama mi harsa zawkte tan an luangchhuak thin bawk a, Aizawl khawpuiah hian Zonun Zemawi lantir turin an theihtawp an chhuah thin a, chhim leh hmar, chhak leh thlang atanga zofate Jerusalem a nih angin khawpui pawimawh tak a nihna leh midang tana malsawmna a nih theihna atan ngaihtuahna an seng fo thin bawk.
AMT hian a hranpain sorkarah emaw vangtlang zingah emaw kawng hran rek tumin hmalakna neih an tum reng reng lo a, thil awmsa tihdanglam tumin ke an pen ngai hek lo. Nimahsela tuna Aizawla hmun pawimawh leh hlu tak takte humhalh tur erawh chuan an theihna an hmang nasa thin hle a, tunah ngei pawh hian Assam Riffle hmun hlui humhalh chungchangah INTACH nena thawkhoin a hmun ngai ang ang hian humhalh nisela tihdanglam ni suh se tiin an tang ruh hle a ni. Aizawl khawpui hmasawn zelna turah pawh hian a neitu thinlung tak tak puin an ngaihtuahna an seng reng bawk a, vantlang hmun humhalh leh khawpui muanawm tak a nih zel theihna atan an tha leh zung an lo seng fo tawh thin bawk.
LEHKHABU CHHUNGTHU: He lehkhabu, Hei le AIZAWL tih hi sawi tawh angin Aizawl Mihlun Thlahte (AMT) buatsaih niin an lehkhabu tihchhuah pakhatna a ni. He lehkhabuah hian thuhmahruai i – viii awmin phek 1 -200 thleng a awm bawk a, a zavaiin phek 208 tihna niin thlalak hlu tak tak 61 a awm bawk. Thuziak dahkhawmna niin mi hrang hrang 30-te thuziak 31 awmin a hma lama thuziak pariatte hi Aizawl chanchina thil pawimawh tak tak niin chhinchhiah tlak tak tak ziakna a ni a, a dawt pahnihte hi mimal chanchin niin, Mizo tlangval chhuanawm Sabinga (1900- 1935) chanchin leh Paliana Hauhnar chanchinte a ni a, a dawt leha thuziak 11-na atanga 26-na thleng hian Aizawl mihlun zinga senior tak takte thuziak niin a bengvarthlak hle a, kum tam tak kal liam taa Aizawl awm dan leh an thil tawnte ngaihnawm taka ziakna a ni. Thuziak 27-na leh 28-na hi thuziak dang deuh, thu ngaihnawm huanga tel chi tak niin thuziak hlu tak a ni a. Thuziak 29-na atanga 31-na, a tawp ber thleng hian sap tawnga thuziak niin mizo tawng hre thiam lo a, sap tawng chhiar thiama hrethiamte te tan pawha chhiar atana ziak ni awm tak niin bengvarthlak taka ziak a ni.
He lehkhabu hi a hmelhmang hrim hrim hi a mawi a, nei lo chung chunga buatsaih niloa neih ang ang pawh sen huama buatsaih em ni tih turin uluk taka buatsaih tih pawh a hriat a. A bu kawm atangin mit ala nghal a, a phek hmasa ber atanga a phek tawp ber thleng hian thuziakah emaw thlalak tarlanahte hian mit khamna tur a awm hauh lo a ni. A bu chhung thuah hian chhutsual leh ziah sual palh pawh hmuh tur a vang hle a, thlalakte pawh a theih chen chen colour-a dah niin thlalak pherh leh rang beibuai pawh awm loin hmuh nuam tak veka dah lan a nihna hian a buatsaihtute an thawhrim hle ang tih pawh a rin theih. Paper tha hman a niin a thuziakte pawh hawrawp chhiar nuam tak a niin lehkhabu hlai tha tawk tak a ni bawk.
A BU CHHUNG THUZIAKTE: He lehkhabuah hian thuziak chi hrang hrang 31 a awm a, a hmasa berin Pu Rin Sanga ziak ZAWLKHAWPUI tihah hian Aizawl khawpui lo indin chhoh dan leh hmasawn dante a ziak a, thui ang reng taka ziak a niin a ngaihnawm hle. A dawt leha David M. Thangliana ziak Mizorama Kawlphetha lo luh tan dan tih chhungthuah hian kum 1950-a Aijal-a kawlphetha kan hmelhriat tawh dante, kum 1962 January 26-nia Mizorama kawlphetha siam chhuahna diesel generator set hmasa ber chu hman a nih a, chumi atang chuan thlasik laia tlai dar 4 atanga zan dar 9 thleng leh nipui laia tlai lam dar 5 atanga zar dar 10 thlenga electric eng a awm tan dante ngaihnawm takin a ziak a. A dawt leha Pu C. Dorema’n Aizawl khua leh tui lam chanchin a ziakah hian Aijal Fort bultanna hmun chu tuna Babutlang, Dawrpui leh High School tlang vel hi nia a thanchhoh zel dante min hrilh a. Aizawl veng thenkhat hming phuah chhante sawi bawkin missionary-te bultan chhoh dan min hrilh bawk. Thuziak palina hi Remliani Chawngthu ziak niin Aizawla Motor lut hmasa ber tih a niin apa C. Rochhinga chu Aizawla motor khalh lut hmasa ber chanchin ngaihnawm takin min hrilh. Chutih hunlai chuan Sikulpuikawn leh Khatla inkarah hian In pakhat chiah, Khuptuaha In chiah ala awm thute min hrilh a, Khatlaah hian Gorkhali tlem an awmin a bak zawng chu Tennis Court thleng hian ala ruak vek niin a sawi. Apa hian Aizawla motor a khalh luh hun hi Sept. 10, 1942 niin Sairang atanga lut niin Governor gate bulah bawrhsap leh a staff-ten an lo hmuak a, chumi hnuin kulikawn lamah kalin a pa Saidangvela inah a innghah thu leh a chawei lai naupangin an bihthlak thute ngaihnawm takin a ziak a.
Thuziak dangte pawh han sawi chhunzawm zel a chakawm viau nain helai hmun hi chu tlemin alo chep deuh si a, sawi chhunzawm rih ta lo mai ila. Aizawl hi khaw upa taka lo nih ve tawh avangin sulhnu pawimawh leh hlu tak tak a awm a, chungte chu he lehkhabuah hian an chanchin ngaihnawm taka ziah lan a ni. Kum 1947-a Silchar lam atanga Aizawla biakin dar rawn phurh thlen chanchin Pu Zothankunga ziak hi a ngaihnawm hle mai a, a hunlai ngaihtuah phei chuan a lunglenthlak viau a ni. Dr. JV. Hluna ziak Sabinga chanchin hi chhiar manhla tak a ni a, Naik Sabinga hre ngai lo tan pawh ngaihnawm tak a ni.
TLANGKAWMNA: AMT-te buatsaih he lehkhabu hi lehkhabu dawrah Rs. 500/- a zawrh a niin ka hria a, thenkhat tan chuan lei ngam loh tur hial pawh a ni mai thei e. Nimahsela hetianga Aizawl chanchin kimchang taka ziahna lehkhabu hi a dang a awm hauh lo ang a, hei baka Aizawl chanchin hriatna tur lehkhabu tha hi a awm kher lo ang. Chuvangin lehkhabu lei manhla tak tur a nih ngei pawh a rinawm a, lehkhabu chhuar luah reng tlak tur a ni.
Mizo zawng zawng tan Aizawl khawpui hi kan
khawpui pawimawh tak a ni reng dawn a, hetia kum za chuang lai khawpuia kan lo
hman tawh a nih avang hian sulhnu leh thil pawimawh tak tak hmuh leh hriat tur
a awm bawk a. Chungte chu kimchang takin he lehkhabuah hian hmuh tur a awm a, research
beite tan leh ziakmite tan mai bakah midang reng rengte tan pawh kan hriatna
belhchhahtu atan lehkhabu rotling tak a nih ngei a rinawm. Delhi khawpuite
Kolkatta khawpuite chanchin hi zir tham a awm angin Aizawl khawpui ngei pawh
zir tham a awm a, chung thilahte chuan dik tak leh rintlak taka pawm ngam tura
ziahna he lehkhabu Hei le AIZAWL hi
lehkhabu rawn hlawh ber tur pakhat a ni ngei ang.
Comments