ṬHIAN INHMANGAIHNA
Mahmuaka Chhakchhuak
June
15, 2024
Khawvel mi sang tam tak zingah hian thawnthu ngaihnawm tak tak nei engemawzat an awm tawh a, an awm mek zelin an la awm zel pawh a rinawm. Chung an thawnthu ngaihnawm tak tak zingah chuan ṭhian inhmangaihna chanchin hi thawnthu thuk tak leh ngaihnawm tak pakhat a nih ngei a rinawm bawk.
Khawvel chanchin hmasa lamah ngei pawh ṭhian inhmangaihna chanchin hi sawi tur alo awm ṭeuh tawh a, Pathianthu lamah ngei pawh Davida leh Jonathana-te ṭhian inhmangaihna chanchin khan thinlung a hneh hle. Alexander ropuia leh Hephaestion-a te ṭhiandun inhmangaihnate, Susan B. Anthony leh Elizabeth Cady Stanton-te ṭhian inhmangaihna chanchinte Gertrude Stein leh Alice B. Toklas ṭhian inhmangaihnate American transcendentalist Thoreau leh Emerson te ṭhian inhmangaihna chanchinte hi thawnthu ngaihnawm tak a ni hlawm bawk a. Anni ang bawk hian mizo zingah ngei pawh ṭhian inhmangaih tak tak leh chanchin ngaihnawm tak tak nei an awm a, an hming erawh kan lamri vek hman lo nain tun ṭumah hi chuan Thanpuii Pa leh Zikpuii Pate ṭhiandun inhmangaihna hi i han sawi teh ang.
Thanpuii Pa, Zikpuii Pa leh C. Ṭhuamluaia te ṭhian thum inhmangaihna leh inzawmna mai baka an inlungrualna chanchin hi kimchang lo takin ‘Lungthu Pathum’ tih hmangin kan lo ziak tawh a, chhiar nawn leh duh tan chuan; http://mahmuakakuthnu.blogspot.com/2023/02/lungthu-pathum.html ah hian awlsam taka chhiar mai theih turin a awm a. Hetah hian kum 1950 chho aṭanga zoram mipuiin kan hriat reng tawh tur leh lungthu ang mai inthurual taka an \hian thuma an rawn lan chhoh dante chhiar tur a awmin an pathuma Hostel pakhata an awm ho dan leh an inkawmngeih dante pawh hriat theih turin ziah lan a ni. Chu chauh niloin thu leh hla lamah ngei pawh an inlungrual em em a, an inchophur thiamin an kutchhuakte chuan vawiin thlengin ngainat a hlawh a. A hmasa berin C. Ṭhuamluaia chuan 1950 kumtir lamah Zoram Nipui tih hmangin thu ṭha leh ngaihnawm tak a ziak a, kum tawp lamah Zikpuii Pa chuan a ṭhianpa ziah loh lam thlurin Ṭhal Favang tih hmangin thu ngaihnawm tak a rawn ziak veleh a. Chutianga a ṭhian pahnihte kutchhuakin zoram a dengchhuak a, an than lai mek chuan ngawi hle hle thei bik loin Thanpuii Pa chuan Fur Khawhnawm tih hmangin a ṭhiante pahnih ziah ai maha ngaihnawm chuan a rawn ziak ve leh a.
An thuziah pathumte hi ṭha bik leh ngaihnawm bik tia sawi hleihtheih loh vek a niin dahhniam tur bik pawh a awm chuang lo a, hetiang taka thuziak hmanga zoram mipui min han awmtlei hi an hlu ngawt mai. Chutianga lungrual taka an awm lai chuan C. Ṭhuamluaia chuan inrinlawkna hman pawh awm loin kum 1959-ah a boralsan thut mai a, an hrilh a hai ngei mai. Zikpuii Pa hian a ṭhianpa a sunna thu hi a hranpain a ziak lo nain (Ka sawisual palh mai thei e) Zoram Par thuhmahruaiah lungkuai takin a ziak a. Thanpuii Pa pawhin C. Ṭhuamluaia tih thupuia hmang meuhin kum 1995-ah khan a ziak bawk a (Vanglai287). C. |huamluaia kutchhuak zinga mite ngaihhlut ber tihngam tur Sialton Official ngei pawh hi a ṭhianpa, My Dear Boy tia a koh mai ṭhin Lalhmingthanga lehkha a thawnnaa a zeh tel ve mai mai niin chu chu Thanpuii Pa hian alo kawlṭhatsak a, a ni hnen aṭang chuan kei niin kan lo chhiar theih phah ta niin an sawi bawk.
An ṭhian thum chanchin hi sawi tur tam tak a awm a, C. Ṭhuamluaia awm loh hnuah pawh chuan Thanpuii Pa leh Zikpuii Pate ṭhiandun chu la inkawm chhunzawm zelin awmna hmun inhlat tak ni ṭhin mahsela lehkha an inthawn fo a, chanchin an inhrilh reng ṭhin. A nupui neih hnu lawk, Jan. 15, 1960-a Thanpuii Pain Kan Mizia tih thu tawite, paragraph 4, chauh ni a, thumal 504 chauh leh hawrawp mal 1600 vel chauha a ziak chuan thawm a nei ring hle mai. Sawizui a hlawh a, ngai hawtu pawh a ngahin a ziaktu, amah ngei pawh chuan lunga vawm a tawk mawlh mawlh rengin zirlai inpumkhawmna pawh a thleng hial a. Chutiang boruakah chuan ral hla tak {Zikpuii Pa Hnuhma tihah chuan Katmandu 1973 (170) tih a nih laiin Pu B. Lalthangliana chuan Chile ram khawpui Santiago atanga kum 1965-a ziak angin a sawi thung (Mizo Literature262)} a\angin a ṭhianpa Zikpuii Pa chuan Kan Mizia leh Insawiselna tih thupuia hmangin a rawn ziak a. Chu a thuziakah chuan heti hian bul a ṭan a – College zirlai atana Vernacular text pakhat “Kan Mizia” Thanpuii Pa ziak kha sawisel a hlawh hle a; a sawiseltute nek deuh ranin ngaihdan ka han vawrh chhuak ve teh ang. A sawiseltu ho hian ‘Principles of Criticism’ an man chiang lo deuh em ni chu aw te ka ti rum rum a…….tia bul a ṭan hnu chuan a han ziah chhunzawm zel a, Mi thenkhat chuan amah Thanpuii Pa te an khing deuh uai uai a; Mizo ze ṭhalai a tih lawrkhawmin Mizo mizia han ziak leh se engtin emaw ni an tih dawn ni? tiin a thuziak paragraph hmasa ber chu tlang a kawm a.
Zikpuii Pa chuan ziak zelin – Ka chhiar hmasak ber chuan Thanpuii Pa chu a huai hle mai a, ka ti rilru a. A dik chiahin ziak ka tum phan phan tawh ka tih ngam meuh loh a ni a. Ka’n chhut ngun deuh chuan Thanpuii Pa chuan Mizo alo hmangaih tak tak a nih hi. ‘Kipling-in-sarcasm’ a ni ringawt alawm ka ti a tiin. Chutianga a ziah hnuah pawh chuan la duhtawk mai loin Thanpuii Pa’n insum mang loa a han chham tak phiar phiara te pawh hi, kan Pastor te, kan Kohhran Upate leh khaw tina khawtlang nu leh pa kan mi rinpui bera chanchin chu a ni lo tih chu ka hre nghal mai a. Amaherawhchu mi thuthiam tam takte tih dan pangngaiin Thanpuii Pa hian ṭawngkam chu a valh zauh deuh a ni – mahse chu chu thil huat turah kei chuan ka ngai lo a tih chhunzawm leh a.
Essay a ziah lai hun vela ama mimal chanchinte pawh thlur ta zawk ila, a chhan leh vangte pawh alo awm mial mahna. Alexander Dumas’an The Count of Monte Cristo thawnthua phuba a dah sang lutuk leh a tihlawhtling lutukte pawh kha, kha thawnthu a ziak hma khan mi pali huat em em a nei a ni an ti a. Chutiang bawkin Juliet-i thi a pa Lord Capulet-a’n a \ahna thu runthlak takte pawh kha a drama ziaktu amah Shakespeare-a’n a fanu hun lo taka boral ta a ṭahna hlate pawh a ni mai thei a ni an ti. Chutiang chuan thil reng reng hi zau zawkin thlir ila, ngun takin chhut ila, dawhthei takin zir ila, ngaihdan fi hmawk hmawk leh thin tertek hi dah bo ila, thiamnain mi hruaithlen a tum chu kan thleng hma zawk lo vang maw? Kan College zirlai (vernacular text) te hi a chau hlawm hle mai a, a chau a chau chung hian, kei chu Thanpuii Pa ‘Kan Mizia’ tluka thu controversial leh mi thiamte rilru cho phawk thei hi awmin ka hre lo a, chuvangin mi thiamte chaiah awm reng se ka ti tiin a ziak a.
Zikpuii Pa thuziah zawng zawng hi tarlang nawn vek lo mai ila, kimchang taka chhiar duh kan awm a nih erawh chuan Zikpuii Pa hnuhma phek 165-170-ah chhiar ni mai se.
An ṭhiandun inhmangaihna chanchin hi ngaihnawm tak tak a awm a, pakhat chauh han tarlang leh ila; kum 1982-ah Thanpuii nu a boral a, a boral hlimchhawn hian Zikpuii Pa hi Oman (Middle East)-a Ambassador hna a thawh lai a ni a. May thlaa zoram lamah chawlh hmanga a rawn haw chhoh lai tak niin anmahni in pawh a luh hma chuan Helipad aṭangin a ṭhianpa Thanpuii Pate in lamah kal nghalin tlawh hmasak berah a nei a. Hetiang taka a ṭhianpa nupui sun hnem tura rang taka a pan nghal hi a ngaihsanawm hle mai, ṭhian inhmangaihna zawng zawngah hian a ropui lai ber a ni thei mai lawng maw ka ti hial a. A hmun a thleng a, sawi tur hre loin an ṭhu ngawi reng a, hrilh a hai duh ngawtin a rinawm.
Zikpuii
Pa lah chuan kum 1994 khan a ṭhianpa Thanpuii Pa hi a boralsan ve leh mai bawk
si a, chutianga a ṭhianpain a boral san hnuah chuan ‘Lungthu pahnih tluk hnua mal din ta angah te ka inngai a, ka khua a
har tak meuh a ni’ (Ziaktu Ropui Zikpuii Pa22) tiin a sawi hial a, hriattthiampui
phak lo mah ila a ni thei dawn hle mai. Kum 1961-a MZP Chanchinbu Editor a nih
laia Zikpuii Pa (Saitual High School Headmaster a nih lai ve tho) hnena lehkha
ziak tura a sawmna chu a niin ‘Thanpuii Pa min ngaidam rawh’ tih
hmanga a ziak chu vawiin thleng pawha chhiar nawn tluk tluk tham a ni a. Anni
\hian thum chanchin hi a ngaihnawm a, zofate tan hian an hlu takzet bawkin ṭhalaite’n entawn tur kan ngah hle. An ṭhianthum zinga min la dampuitu awmchhun
Thanpuii Pa hi tunah kum 97 niin anmahni in leh lo Zarkawtah awmin min la
dampui hram hram e. Anni ṭhian
inhmangaihna chanchin hi a ngaihnawm a, a thuk a, zir tur tam tak a awm bawkin
ka hria.
Comments