HMALAM PAN RAWH LE

Mahmuaka Chhakchhuak

Aug. 2, 2024

 

Kaphleia khan THLIRTU-ah vawiin hun thleng pawha thu mawi leh nalh tak mai a phuhchhuah a, keini ṭhangtharte ngei pawhin kan la sawi rik fo ṭhin thu chu hei hi a ni a; Kan dam rei leh rei lohte hi kumte, thlate hian a hril lo e, kan thu leh kan thiltihin a hril ber zawk a ni. Mi kum tam tak nung mahse, ṭhenawm khawvengte tan, a ram tan leh khawvel tan thil ṭha a tih si loha, thu fing a sawi si loh chuan tu nge a dam hria ang? A thih veleh miten an theihnghilh nghal ang. Mihring leh mahni ram tana thil ṭha titute erawh chu khawvelah hian nung rei lo mah se, an thih hnu pawhin an nung reng ang, chu chu a ni dam rei chu tia a sawi hi. He thu hi a dikzia amah ngeiin a rawn tawng dikin kum 30 chhung (1910 – 1940) chauh khawvelah awm mahsela vawiin thlengin ala dam a, a thiltihin thu ala sawi ri reng a nih hi. Kaphleia anga nun tawi sia dam rei hi mi engzat nge awm a, amah anga hriatreng hlawh tur hi engzata tam mizo zingah hian awm ang maw le?

Kum 37 mi nia thihna kut vawtin a man tak C. Ṭhuamluaia kha kum 1922-ah piangin kum 1959-ah a boral a. A kutchhuakte hi mizo ṭawng leh sap ṭawnga thuziak kan neih hmasakte zinga chhiar tel tur niin vawiin thlengin chhiar ala hlawh a. Zoram nuam a tihzia leh nungchang leh ramngaw humhalh zawnga kuthnu ngah tak a nihna leh zo ṭawng tihhausakna lama mi thiamte cho chhuak thiam a nihnaah fak a hlawh bawk a, a zirna leh a hlawhtlinna mai bakah zoram tana a hnathawh zawng zawngte hi phek tam daih ziah tur a awm bawk ang. Chulam ai mah chuan a kutchhuakte hi ngaihhlut a hlawh zawk kan ti lo thei lo ang a, Zoram Nipui leh Sialton Official chauh pawh hi ziak mahsela hriatreng a hlawh theihna tur a nih tawh tho bakah Kan nun khuarei an chang tur hi, Pu Hanga leilet veng tih leh Engtin awm zel ang maw tihte bakah thu dang tam tak a ziak bawk a. A ziak ngei a ni tih hriat chian si hmuh zawh loh; Lakher chanchin, Heavenly Sinner, Post- War and Pre – War of Assam, Mizo lalho inkhawmpui (Drama) te pawh hi chhiar a chakawm ngawt mai. 

Thuziak mi a nih vanga hriat hlawh C. Ṭhuamluaia hian kum sawmthum leh pasarih thleng chauh ni loin kum sawmnga tal emaw min dampui nisela zoram tan hian sulhnu a nei ngah ngawtin a rinawm a, Politics lamah emaw zirna lamah emaw pawh sulhnu a neih ropui ngei pawh a rinawm. Nimahsela chung zawng zawng chu kan duhthusam mai chauh a niin kum 37 thleng chauh hringnun a hmang a, zofate zinga a kum rualpui zingah chuan sulhnu nei ropui berte zinga chhiar tel ngei ngei tur a ni ang. Vawiina hetiang zat kum ni ve tawhte hian sulhnu engnge kan neih ve tawh le, boral ve ta ila amah ang hian sulhnu hnutchhiah tur kan nei ve ang em le?

Kum 91 nia kan hnena awm ta lo R. Vanlawma (1915 – 2006) te, kum 82 nia min boralsan ta L. Keivom (1939 – 2021) te, kum 68 nia kan thlah liam tak KC. Lalvunga (1929 – 1994) te, kum 54 mi chauh nia min boralsan ta JF. Laldailova (1925 – 1979) te kum 68 ni nia boral ta A. Thanglura (1926 – 1994) te ngei pawh hi thuziak lama kutchhuak an neih avanga kan ngaihhlut an niin kan la ngaihlu reng dawn pawhin a rinawm. Hla lamah pawh kum 56 mi nia boralta Patea (1894 – 1950) te, kum 63  nia boralta Damhauhva (1909 – 1972) te, kum 21 mi chauh nia boral Lalzova (1924 – 1945) te, kum 64 mi Vankhama (1906 – 1970) te, kum 55 mi Rokunga (1914 – 1969) te kum 24 mi lek nia boralta Lallianmawia Pachuau (1963 – 1987) te pawh hi kan theihnghilh ngai loh turte zinga mi an ni.

Mizo Hlakungpui Mual (Mizo Poet’s Square) tia thu leh hla lama mi hmingṭha mual liam tawhte chawimawina hmun Khawbungah chuan kum 1986 aṭang tawh khan hriatrengna dah ṭan a ni a. Thawhkhatnaah hian Patea leh Damhauhva te puala hun hman a niin thawhhnihna hi kum 1996-ah neih a ni lehin heng kan mihlu tak tak mi 20; Kaphleia (1910 – 1940), Siamkima 1938 – 1992), L. Biakliana (1918 – 1941), K. Zawla (1903 – 1994), Lalzuithanga (1916 – 1950), Laithangpuia (1885 – 1937), C. |huamluaia (1922 – 1959), Lalzova (1924 – 1945), Rev. Liangkhaia (1885 – 1979), Saihnuna ( 1896 – 1949), JF. Laldailova (1925 – 1979), Lalawithangpa (1885 – 1949), Capt. C. Khuma (1914 – 1994), R.L. Kamlala (1902 – 1965), KC. Lalvunga (1929 – 1994), Rokunga 1914 – 1969), Vankhama (1906 – 1970), Liandala (1901 – 1980), Suakliana (1901 – 1979), C.Z. Huala (1903 – 1994) te hriatrengna lungphun dah a niin an pual hian hun hman a ni a. Thawhthumnaah Zasiama (1900 – 1953), Vanmawia (1922 – 1980), Ralngama (1907 – 1981), Siamliana (1894 – 1962), Lal\anpuia (1915 – 1997), Rev.Saiaithanga (1897 – 1980), A. Sawihlira (1931 – 2000) te chawimawina hun siam leh a ni a. Thawhlinaah Zirsangzela Hnamte (1952 – 2002), PS. Chawngthu (1922 – 2005), Nuchhungi (1914 – 2006) leh Rev. Thangngura (1891 – 1943) te chawimawina hun hman a ni leh bawkin thawhngaah Lalsangzuali Sailo (1949 – 2006), James Dokhuma (1932 – 2007), R. Vanlawma (1915 – 2006) te puala hun hman leh a ni.

Hetiang hian thu leh hla lama mi chhuanawm tak takte hriatrengna tur atana Hlakungpui Mual a piang hi zofate tan thil hlu tak a ni a, kan la hlut chho telh telh pawhin a rinawm. Heng mi hlu tak takte zingah hian keini rualpuite pawh an awm nuk a, keini aia upa deuh leh naupang deuhte pawh an awm bawk ang. Anni hi chuan an damchhung hun an hmang ṭha bik ngawt mai a tih theih a, anni ang hian sulhnu hnutchhiah tur hi kan nei ve thei ang em le? Buddhism dintu Gautama Buddha ngei pawh kha kum 34 mi lek a nih laiin zuitu mi sang thum chuang a nei der tawh mai a. Islam sakhaw hmuchhuahtu Muhammad pawh kum 40 a nihin a nih kha a hnenah vantirhkoh a rawn inlar a, Martin Luther pawh kha kum 24 a nihin puithiama nemngheh a ni a, John Calvin ngei pawh kum 27 mi a nihin a nih kha a lehkhabu chhuanvawr ‘The Institutes of the Christian Religion’ tih bu kha a chhuah ni. Mafaa ngei pawhin kum 21 a nihin a nih kha a lehkhabu hmasa ber Chawlhna Tuikam kha a chhuah tawh ni. Anni ang bawk hian John Huss leh John Wycliffe te pawh ṭhalai an nih lai bawka rawngbawlna nei an niin David Evan Jones (Zosaphluia) ngei pawh khan kum 27 a nih laiin a nih kha Mizoramah a rawn chhuah chhoh ni.

Anni bakah hian khawvela lal fing bera sawi Solomona kha kum 20 mi lek a nih laiin a pa aiawhin roreltu a ni a, Alexander Ropuia ngei pawhin apa a thlak khan kum 20 mi lek a ni a, BC 356-ah piangin Macedon lal a ni a, kum 20 mi lek a nih lai hian a pa, Philip II chu thatin amah chu lalah a insiam a, a vanglai phei chuan Greece ram aṭanga Aigupta thleng leh khawchhak lam Indus lui thleng hi a lalram a ni a, India ram pumpui pawh hneh tumin a bei nasa viau tak nain a sipai chakna chuan a tlin ta lo mai pawh a. BC 323 khan kum 32 mi chauh niin a boral a, a boral chhan hi chiang taka hriat a ni lo nain ṭhenkhatte chuan rulhut vanga boral niin an sawi. Napoleon ngei pawh kum 35 a nihin emperor ropui tak a ni a, Nero (Claudius Caesar) pawh kum 17 a nihin emperor a ni hman der bawk. India rama lal ropui tak leh hmingthang tak Akbar phei chu kum 13 a nihin a nih kha lal a nih tawh.

Science lamah pawh Galileo khan kum 18 a nihin a thil hmuhchhuah hmasa ber kha a hmuchhuak a, Plato pawhin Athens khawpuia Academy a hawn khan kum 39 mi chauh a ni a, Michael Faraday pawh kum 24 mi a nihin scientist ni tawhin kum 34 a nih meuh chuan Director of the laboratory and fellow of the Royal society a ni hial a. Albert Einstein ngei pawh khan kum 31 a tlin hmain a nih kha a lehkhabu pahnih The special Theory of Relativity leh The General theory of relativity a tihchhuah ni. Wilbur Wright brother-te ngei pawh khan kum 36 an tlin hmain a nih kha thlawhna an siam chhuah a, ‘Kitty Hawk’ kha an thlawh tir tawh ni. Chutiang zelin Neil Alden Amstrong pawh thla leilung a rah khan kum 39 mi chauh a ni a, boruak lawnga khawvel helchhuak hmasa bertu Yuriy Alekseyevich Gagarin (USSR) pawh khan khawvel a helchhuah khan kum 27 mi chauh a ni bawk a, hmeichhe zinga boruak lawng hmanga khawvel hel chhuak hmasa bertu Valentina Vladimirovna Tereshkova pawh kum 26 mi a nih lai bawkin a nih kha khawvel a helchhuah. 

Sawi tur ala tam mai, ka hriatsual loh chuan Pu Lalthanhawla kha kum 42 a nihin Chief Minister a ni a (1984-ah), amah ang bawk hian tuna kan ram hruaitute zingah ngei pawh Dr. Lorrain Lalpekliana Chinzah chu kum 43 a nihin MLA a ni a, TBC. Lalvenchhunga pawh kum 42 a nihin MLA a ni a, V. Malsawmtluanga (36), Jeje Lalpekhlua (33) leh Baryl Vanneihsangi (33) te pawh hi kum naupangte an nihin MLA atana thlantlin an ni bawk. Anni ang bawk hian Jacinda Ardern pawh kum 2017-ah khan kum 37 mi niin New Zealand Prime Minister a ni a, Emmanuel Macron pawh kum 2017 khan kum 39 mi niin France President a ni bawk a, Sebastian Kurz pawh kum 2017 ah bawk khan kum 31 mi niin Chancellor of Austria niin Kim Jong Un pawh Supreme Leader of North Korea a nih tan tirh, kum 2011-ah khan kum 30 chauh a ni.  

Kum sawmli, kum sawmnga, ni lo kum sawmruk pawh i ni mai thei e, chuti hunah pawh hnutchhiah tur sulhnu ṭha engmah i nei lo a nih chuan dam reng tlak pawh i ni lo tihna a ni ang a, thi tlak phei chu i ni lehzual tihna a ni bawk ang. Thu leh hla lamah sulhnu i nei kher lo a nih pawhin i theihna hria la, fianrialah theihtawpin han insawrbingin i hun neih chu a ṭha thei ang bera hmang turin han inbuatsaih la, i boral hnu pawha sulhnu ṭha tak nei thei turin hmalam pan rawh le.

 

 

 

 

 

 

 

Comments

Popular posts from this blog

CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)