MIM KUT LEH MIZO KRISTIANNA
Mahmuaka Chhakchhuak
Sept. 14, 2024
Mizoin kut pawimawh tak tak kan neih pathum; Chapchar kut, Pawl kut leh Mim kut te zinga kan hriat tlanglawn loh ber Mim kut lo pianchhuah dan hi sawi dan chi hrang pahnih a awm thei a; Pakhat zawkah chuan Tlingi leh Ngama thawnthu aṭangin a ni a, pakhat lehah chuan Seipui khura awm laia lo hman ṭhin tawh niin chunglai chuan mitthi puala thlai chhiah hi hman a ni tawh tih a ni bawk. Tin, Mim tih pawh hi Vaimim a ni e ti an awm laiin Vaimim ni loin Mim pangngai zawk a ni e ti an awm bawk a.
Mizoin kut pawimawh pathum kan neih Chapchar kut, Pawl kut leh Mim kutahte hian Mim kut hi a upa ber nia hriat a niin Thailungi nuin, Thailungi a hralh hnu khan Thailungi nu lungleng leh si khan hla a phuah a, chu a hla phuah chu Mim kutah an sa ṭhin a, hetiang hun hma hian hla sak tur kan la nei vak lo niin a lang(1) Mim kut hi mitthi pual bik atana an tih ṭhin a ni a, Favang laiin an nei ṭhin. Hei hi mitthi tawhte an hriat rengna leh an thlaichhiahna kut a ni. Thlaichhiah angin chhangpai te, thlai rahte an chhiah ang a, ni thum an chhiah hnuah chuan ei thiang a lo ni tawh ang a. Tuium hunna chunga ṭhehhlan an siamah chuan an chhiah ang. A hun hi Mim Kut thla (September) ah an hmang ṭhin. Hetih hun lai hian mitthi thlaraute chuan minung damte chu an rawn kan ṭhin niin an ring a ni(2).
Hei aia chiang leh kimchang zawk ziakna kan hmuh dan chu hetiang hi a ni a; Mim Kut hi mitthi puala ngaih a ni a, August thla tawpah emaw, September thla bulah emaw an hmang a. Lal leh upaten a hman hun tur an rel chawp ṭhin a, vaimim char seng zawhah an hmang deuh ber. Alo chhuah dan upaten heti hian an sawi a. Hman laiin Tlingi leh Ngama an awm a, nupa induh thiam tak an ni a, vanduai thlak takin Tlingi chu a thi ta hlauh mai a. Ngama lungleng chu a ṭap a ṭap ṭhin a. Ṭumkhat chu a ṭap hlum a, mitthi khuaah a zuk kal a, Tlingi a zuk hmu a, a lo cher em em mai a, a chhan a zawt a,’Ei tur a vang em a, ka cher a ni. Han hawng leh ta la, kan loa thlaite kha han phur la, min rawn pe ve ang che’ a lo ti a.
Ngama chu a harh leh ta a. Loah a kal a, an thlaite chu a va phur haw ṭeuh a. In a thlen chuan kawngka a kan dawn lai takin a lungleng lutuk chu a mittui a lo tla nasa leh ta mai a, khua a hmu hlei thei lo a, a tlu palh ta a. A thlai phurh chu tuium hunna kiangah a bun rui mai a. |ap aw ṭeuh hian ‘Tlingi, lo ei ve tawh rawh le’ a ti a.
Nakin deuha chuan a lungleng chu a ṭap leh ta chiam a, a ṭap hlum leh ta hial a. Mitthi khuaah bawk a zuk kal leh a. Tlingi a zu hmu chu alo thau hle mai a, a chhan a zawt a, ‘I thlai min rawn pek kha ka ei a, ka thau a ni’ tiin Tlingi chuan a lo hrilh a.
Ngama lo harh leh hnu chuan, kum tin a thlai tharte chu tuium hunna bulah a chhiah ta ziah a. Miten chutianga a tih chhan an zawhin, a thil tawn leh hriat zawng zawng chu a hrilh ta vek a. Mi dangte pawh chuan an chhungte thi tawhin ei tur an nei lo bik ang tih hlauin, an thlai tharte chu tuium hunna bulah an chhiah ve ta ziah a. Hetiang hian ‘Mitthi thlaichhiah’ leh ‘Mim kut’ hi a lo chhuak ta a ni an ti.
Kalhmang fel deuha an hman zui hnua an tih dan tlangpui chu, a hun thlen hma deuh aṭangin in tinin zu an inbuatsaih a, an thlai tharte an lo phur khawm lawk bawk a. Kut ni a thlen chuan tu mah hna thawkin an chhuak lo a, inah an awm vek a. Nilengin nu leh paten zu an in a, An thlai chi hrang hrang chu an chhung thi tawhte tan an chhiah a. Chhang an deng a, ‘Chhangpai’ an siam a, chu chu mitthi tan an chhiah ṭhin. An chhung thi tawh zawng zawngte kha Mim kutah hian lokal lehin an ring a. Thlai leh chhangpai an chhiahte kha rawn ei vein an ring bawk. An chhung thi tawhte an ngai thar leh a, thi hlimchhawng deuh neite phei chu an lungleng zual a. Hetianga an chhung thi tawhte ngaia an ṭah an ṭah ṭhin avangin Mim kut hi ‘Ṭahna kut’ te pawh an ti bawk ṭhin.
Mim kut hi nikhat emaw lek an hmang ṭhinin, a tukah pawh hna thawkin an chhuak mai rih lem lo. An thlai chhiahte kha ni thum hnuah chuan an la a, n ei leh mai ṭhin. An chhung thi tate thlarau, an zinga lo tel vea an ruatte pawh kha ni thum hnuah chuan mitthi khaw lamah kir leh vekin an ngai a, an thil engmah chhiah a ṭul tawh lo. Chuvangin Mim kut thlaa ngaih ber ‘August’ hi ‘Thi Ṭin thla’ an vuah a, hei hi chhungkaw bik tan ni loin, a khawtlang huapa sawina a ni(3).
Ziaktu pakhat chuan hetiang hian Mim kut hminga Vaimim niloa Mim an hman chhan a ziak a; Mim an hman chhan chu, loah Mim a lo vui a, a tawlh tawh a. Mim chu thlai chhiaha an thlai zawng zawng aiawhin a hming putuah an hmang a, Mim kut an lo ti ta mai a ni. Vaimim nen hriat pawlh loh tur a ni ang. Vaimim pawh an chhiah tel a ni thei e, a lo tel ve meuh lo thei bawk. Eng pawh ni se, a hming putu chu Vaimim niloin Mim a ni. Mim hi an ching ve reng ṭhin em ni? T. Nghakliana chuan ‘Zoram Bawmtu’ tihah ‘Mim hi vau velah an ching tlar ṭhin a, chutianga vau vela tlar chu Vaulawi an ti. Sava leh ramsa te deuh tlantu awh nan thang an kam ṭhin. A fang lai taka zaina hnu ni awm tak khuar hi hman laia Liandova te unauin an phelna lama an sihkhuarna niin an sawi’ a ti. Mim char ṭan hun laia an kut avangin, thlai dang hming aiah Mim an hmang ta mai a ni ang e(4).
Heng bakah hian Mim kut hman ṭan hun leh Mim kut hming phuah chhanah hian Vaimim nge Mim zawk ni ang tih chungchangah ziaktu pakhat chuan hetiang hian a ziak leh a; Chiangkuang tak leh awmze nei taka Mim kut an hman dan kan sawi theih chin chu – Seipui khura an awm hma, Runlui kam Sumpui leh Dailunga an awmlai pawh khan an lo hmang tawh ngai niin a hriat a. Luseihote Seipui khura an luh hun 1450 AD ah phei chuan mipui vantlang kut anga kan neih leh kan hman a ni tawh.
Mim kut tih hian kan thlaichhiah zingah Mim hi kan nei ve tho a, chu mi hming chawi chuan Mim kut hi phuah anga sawi a awm ṭhin, hei hi ngaihsual palh a ni. Mim hi khawchhak rama kan awmlai khan rinpui berah; chawa hmang an awm lo, an chaw rinpui ber chu Vaimim a ni. Vaimim thar chu a hangin a tui a, taksa tan chawṭha a pai tam bawk. Ṭhalvuai Fu leh Faisa thlawhhma a, naupang lawm atana kan ching ang lek hian, Mim hi thlam kiangah emaw, tui chawi kawng hrulah leh Vau hrulah tlem azawng an ching ve ṭhin. History ziak kan hmuh tam berah pawh Mim hi chawtak khuka khukpuia ziak kan hmu ngai lo. Vaimim, Buhtun leh Buh te hi chu kan hmu ṭhin awm e. Chuvangin Mim kut tih hi Vaimim aṭanga Mim lamtawia hmangin Mim kut tih a ni. Tin, Mim hi Vaimim thar rualin a thar ve hman lo a, December leh January velah a thar ṭhin(5).
Hetiang hian Mim Kut hming lo chhuah dan leh a hman ṭan dan chungchanga midang ziah dan kan han tarlang hmasa a, Mim kut hi Mitthi puala hman ṭhin a ni tih leh September thla vela hman ṭhin a ni tih chu sawidan tlanglawn ber chu a ni. Tichuan, Mim kut chu Mizo nuna hmun pawimawh tak chang a niin kristianna lo luh hma aṭanga hman ṭhin tawh a ni a, Mizo hun hmasa lamah chuan an chhung thi tawhte puala Mim kut hi hman ṭhin a ni a, Mizo nun nena inzawmna nei tlat a niin, nupa inboralsan chungchangah bik phei chuan pawimawh lian tak a nei. Ṭhenkhatte chuan Thlai thar leh thlai thar inkar (Kum khat kar dan tihna)-a thihna vanga nupa inṭhente chu a thite puala hun hmangin urhsun taka hman a ni a, mitthi tan hian thlai chhiah a ni ṭhinin a hman chhung hun erawh ni khat emaw lek a ni thung. Chutianga hun an hman hma chuan nupui pasa dang neih leh thiangloah an ngai a, an nupui/ pasal zahawmna leh hlutna kha kum khat tal vawn nun ngei a ngaiin an hria.
Amaherawhchu kan rama kriatianna a rawn luh takah chuan chutianga ngaihdan leh Mim kut kan lo hman ṭhin dan chu thlak danglam a ni a. Kum 1993 Baptist Church of Mizoram Assembly chuan August Pathian ni hmasa ber hi Thlai Thar Hlanna ni atan a ruat a. A tirah chuan hemi nia pawisa tling khawm chu Headquarter-a theh luh tura tih a ni a, kum 1984 BCM Assembly chuan mahni tualchhung kohhran pual atan a dah a, tun thlengin tualchhung kohhran pual a ni. Kristian an nih hma chuan kan pi leh pute chuan he mi thlaah hian mitthi pualin thlai leh ei tur dang an chhiah ṭhin a. Kristianna a lo luh hnuah ringtute chuan he mi ni hi an thlai tharte Pathian hnena hlanna ni-ah an lo hmangin a hming atan Thlai Thar Hlanna tih alo ni ta a ni(6).
Baptist Church Of Mizoram hian Thlai Thar Hlanna hun hi engtik hun aṭanga an hman nge tih chu chiang taka hriat ni chiah lo mahsela kum 1950 hma lamah pawh khan an lo hmang tawh ngei a, September Pathian ni hmasa berah hman a lo ni tawh ṭhin tih kum 1950 Assembly Minute-ah hmuh tur a awm. Chutih rual erawh chuan hmun ṭhenkhatah thlai thar chuai tawh lam a nih tawh avangin a hun thuah hian kohhran chuan ngaihtuahna nei nawn lehin kum 1993 BCM Assembly chuan August Pathian ni hmasa ber chu Thlai Thar Hlanna ni atan a ruat leh ta a(7). Thlai thar hlanna hun hi Pathian rawngbawlnaa thil pawimawh tak a niin a tello hian Pathian chibai bukna hi a kim lo hle ang. Thil hlan inthawina hi Thuthlung Hlui hunlai aṭang tawha Pathian rawngbawlna atana hman a lo ni tawhin Exo. 34;26 thuah chuan ‘I lova thlai thar hmasa ber chu LALPA, i Pathian inah i rawn dah tur a ni’ tih thu kan hmuh angin Pathian chibai bukna leh lawmthu sawina a nih bakah Pathian hmangaihna leh Amah nena inkungkaihna tihlanna a ni.
Presbyterian kohhran pawhin a bik tak chuan thlai thar hlanna ni hi buatsaih kher loin kum thar ni leh a remchan ni apianga hlanna an nei mai ṭhin(8). Pentecost Kohhran (UPC) te pawhin a hrana thlai thar hlanna hun hi nei chuang loin Pathian ni remchang apianga hlanna neiin hun bik ruat a ni lem chuang lo. Salvation Army lam pawhin a hrana Thlai Thar Hlanna hun bik hi an nei chiah lo niin a hriat. Amaherawhchu Kohhran lam pawh hian thlai thar hlanna hun chu kan hmang tlangpui a, a puala hun hmang erawh Baptist Church of Mizoram (BCM) chiah hi an niin a lang. BCM te hi an ti ṭha hle mai a, kohhran dangte ngei pawh a bika hun hman ni kher loin a remchan dan ang angin Pathian nia thlai thar hlanna hun hi hman ṭhin a nih tho avangin an hlut lo e tih tur an ni bik chuang lo.
Hetiang hian kohhran lam pawhin Chanchin Ṭha engin kan ram a rawn luh hmaa mitthi puala hun hman ṭhin anga thlai thar hlanna hun kan hmang ṭhin hi thil lawmawm tak a ni a, Pathian rawngbawlna pawimawh taka kan hmang hi a Pathianthu hle bawk a ni. Hnam zia (Culture) tam takte erawh kristianna nena inmil lo chu a awm thei ang a, nimahsela chung hnam zia zingah chuan mitthi puala hun hmanna (Mim kut) erawh kristianna nena inmil tak turin Thlai thar hlanna hun atana kan hmang hi thil tihawm tak leh inhmeh tak a ni a, a rawng kan bawl Pathian ngei tan pawh malsawm chakawm takte zing ami a ni ngei ang. Chuvangin kohhrante hian nasa lehzuala Pathian rawngbawlnaa kan inpek deuh deuh a ṭul a, kan thil neih leh thlai thar thleng hian tam zawk pe thei zel tura inbuatsaihna neih hi kan tih tur tak pawh a ni.
References;
1. R. Chaldailova, Mizo Pi Pute khawvel. Page 117
2. Col. V. Lunghnema, Mizo Chanchin (BC. 300 – 1929 AD). Page 207
3. B. Lalthangliana, Zoram Encyclopedia (Zoram Tinreng Bu). Page 420-421
4. Rempuia R. Lutmang, Mim Kut Behbawm. Sept. 27, 2023 Vanglaini Article,
5. C. Lalaudinga, MIM KUT. Sept. 29, 2023 Vanglaini Article
6. Thlai thar hlan ni August 2, By Communication Dept. BCM July 30, 2015. Baptist Church of Mizoram Official Website
7. Official Website, Baptist Church of Mizoram Aug. 3, 2017
8. Hei hi Rev. Zaihmingthanga nena kan inbiaknaa min hrilh dan a ni.
Comments