SELF STYLE CHAMPION-PUITU LALHMINGLIANA SAIAWI
Mahmuaka Chhakchhuak
Aug. 7- Sept. 7, 2024
Ziaktu langsar tak pakhat hian Lalhmingliana Saiawi chuan midang ziak dan leh kal danin a ziak ve ngai lo a, mahni style-a a kal avang hian a thuziakte hi ka chhiar peih lo a ti a. Kei erawh chuan chutianga mahni style-a ziak ngat ngat peih a, mahni style champion-puitu a nih vang chuan alawm ka ngaihsan ka ti thung a.
A ni lah taka Lalhmingliana Saiawi kutchhuakte reng reng hi han thlir ila, a ziah ṭantirh kum 1958 aṭanga a kutchhuak hnuhnung ber thleng hian kalphung danglam bik deuh hi an ni hian a hriat a, a lehkhabu ziakahte hian a style a thlak reng reng lo a, chik taka chhiar pawhin helai chu midang ziah dan a va ang ve tih tur hi pakhatmah zuk awm hauh lo ia! Chung a kutchhuak lehkhabute chu hengtiang hian a ziah kum nen han tarlang ila;
Novel-te;
1. Lungrang Laiawrha - 1993/ 1997
2. Lungrang Hmangaihna - 1995/ 2000
3. Nukawki - 1996
4. Keimah Unionliana - 1997
5. Nukawki Fanu - 1998
6. A Na Lua - 2002/ 2003
7. Tawitawkawn Chemangi - 2006
8. Nukawki & Nukawki Fanu - 2010
9. Makpa Atan - 2011
10. Chutiang pawh a ni lo ka Nu - 2013
11. Lungrang Hmangaihna (Revise & Enlarged) - 2014
Thuziak dahkhawmnate;
1. Thukhawchang bu 1-na - 1989
2. Ka lo tawn ve bu1-na - 1997
3. Kan Ram lamah - 1999
4. Thukhawchang bu 2-na - 2003
5. Thukhawchang bu 3-na - 2008
6. Thukhawchang bu 4-na - 2009
7. Ka lo tawn ve bu 2-na - 2010
8. Thukhawchang bu 5-na (Korea) - 2012
9. Thukhawchang bu 6-na - 2015
Chutiang taka mahni style champion-puitu a nihna chu a chhuanawm a, vawiin a boral tawh hnuah hian zahna chibai buk tlak a nihna chhan pawh a ni kan ti thei bawk ang. Kum 1958 aṭangin thu a ziak ṭan a, a thuziah hrang hrangte zingah hriathlawh tak tak a awm a, a bik takin tunhma deuhah khan MZP Chanchinbu tingaihnawmtu pakhat a tling, chung zingah chuan ‘Tuk khat chu’ tihte ‘Hmangaihna’ tihte leh ‘Hmeichhia chang – Mipa pawh’ tihte kha hriathlawh zual a ni. A essay ziah ‘Hmangaihna’ tih hi P.U zirlai, tuna Class XI-XII zirlaiah telh a ni a, a thawnthu ziah Lungrang Laiawrha tih pawh chu M.A (Mizo) zirlaiah hman a ni bawk. A zavaia sawi chuan Lalhmingliana Saiawi hian thawnthu hi bu 15 a ziak a, Essay/ Article a ziahte hi dahkhawmin Thukhawchang bu a vuahin bu 6 lai a ziak bawk.
Lalhmingliana Saiawi hian a thuziak zawng zawngah hian ṭawngkam thlum a hmang tam lem lo a, ṭawngkam thluaithlum a uar hek lo. Ni leh dik nia a hriat chu a ziak mai a, thil dik lo nia a hriat pawh a zep ngai chuang lo a, hmaizah leh sawisel ngam lo pawh a nei ngai chuang hek lo. Heng a thuziak zawng zawngah hian rilru kawi a pu ngai chuang hauh lo a, taima tak leh huaisen takin a ziah ngaiin a ziak chhunzawm zel a, a boral hnuah ngei pawh a thuziak hian thu ala sawi ta reng a nih hi. A thuziah zingah langsar ber leh amah ngei pawhin a tuipui ber emaw tih mai tur chu Hmangaihna hi a ni. Hmangaihna chu a hrilhfiah a, a hlutna leh a pawimawhna fiah takin min hrilh a, mihring tupawhin kan neih leh kan nunpui ṭheuh tur a nihzia chiang takin min hrilh.
Hmangaihna tih thu a ziakah chuan Nulate hian engtin chiah nge min sawi ve thin ka hre lo a; keini tlangvalho chuan nula nikhua lo deuh chanchinte kan han sawichhuah chang hi chuan, nulaho ṭhat zia leh an telloa kan awm theih loh ziate hi hre chang hauh loin, ‘Hmeichhia zawng an rinawm loh em! A bum thiam thiamin an bum mai a. Hmangaihna tak tak an nei lo. Min hmangaih takzet emaw kan tihte pawh hi kan aia ṭha an hmuh chuan min duh lo leh mai a ni’ kan ti bai bai ṭhin. Mi titi aṭanga kan lo hriat danin thang bosan dawn zana ngaihzawng rinawm takin ‘I lo hawn leh hunah zawng keini aia ṭha i hmu ang a, min duh tawh lo ang a, mahse, kei zawng min duh tawh lo mahla ka lo nghak reng reng ang che. Mi pakhat tan ka piang a, chu chu nangmah i ni, nangin min duh loh chuan pasal ka nei lo mai ang. Midang tan ka piang si lo, i awm loh hlana ka lo rinawm loh emaw pasal ka lo neih emaw chuan sakei seh tingata min han thlah pawh hi kum khat vel emaw han thang bosan chuan an lo rai emaw tlangval an lo luhkhung emaw te a lo ni daih ṭhin a; sakei lah chuan seh ta’nge a ti lem hlei lo a. Chu chu dik chiah kher lo mahse han sawikhawm nikhua hian hmangaihna dik chu vang kan ti hle. Hmeichhia pawhin in ti ve tho ang.
A ni taka hmeichhe tam tak hmangaihna hi chu a sumdawng rilru viau mai a, a neinung leh tinuam thei tur apiang hi chu an hmangaih thei mai a, ngei zawng tak pa thle ngei nguai, pa ti thawt thawt emaw pathlawi lehnghalte emaw te pawh an neih leh dinhmuntein a tlin phawt chuan an duh chawp mai thin. Chu chu hmangaihna dik tih ngam a har viau ang. Nawmsakna an hmangaih mai mai a ni a, a tlangvala kha hmangaih kan ti thei lo ang tia hmangaihna chu demawm lek lek anga a han sawi hnuah chuan chutiang mihring hmangaihna reng reng hi chhan nei vek a nih avang chuan hmangaihna chu kan ngainep dawn ta em ni ang? Hnai lo ve, eng emaw vang mai maia kan inhmangaih thei tak hi hmangaihna ropui chu a ni. Chhan neia inhmangaih kan nih avang tak hian hmangaihna da mai tur pawh kan tinung leh thei a, hmangaihna tlem te pawh a puntir theih a, a ṭul hunah chuan awm lo ata kan siam chawp thei ta zawk a ni tia sawiin a tawpah chuan Engvang pawhin inhmangaih ila, a chhan chu ho viau mah sela, hmangaihna chu dam chhung a daih dawn phawt chuan hmangaihna dik a ni mai tiin a sawi chhunzawm leh a.
Helai thu aia hmangaihna chungchang sawichianna hi a awm leh tawh chuang kherin a rinawm loh a, heti chin ringawt pawh hian a sawifiah chiang tawk hle.
Lalhmingliana Saiawi thawnthu ṭhenkhatte hi Lungrang thawnthu tih theih turin Lungrang Laiawrha, Lungrang Hmangaihna, Ana Lua tih leh Makpa atan tihte hi thawnthu inzawm an ni a, a thawnthute hi Lungrang Laiawrha aṭanga inṭanin thawnthu pahnih/ pathumte a ni hlawm a. Chhungkaw thawnthu ang pawhin kan sawi thei ang a, chhungkaw pakhat aṭanga rawn inṭan thawnthu a ni kan ti thei bawk ang. Lungrang Laiawrha thawnthuah a nu, Chhuahthangi leh Darkhuma chanchin a niin Chhuahthangi chu Saikhum khaw nula hmelṭha tak niin sawn a pai a, a sawn pai chu a pa pawh chu an hre mai lo a, sekawt khuaa tlangval pakhat fa chu alo pai a, chumi thlah kalzel thawnthu chu niin chu chu a thawnthu inṭanna pawh a ni. Chhungkaw hnih, Lungrang thawnthu leh Nukawki thawnthu ang deuhin a thawnthute hi a kal a, chhungkaw chungchang thawnthu thui ang pawh kan ti thei bawk ang. A thawnthu ziahte reng reng hian ziak dan kalphung a nei hrang bik kan ti thei ang a, a thawnthuin a mamawh danin plot leh character pawh a her danglam chawp zel hian a hriat theih bawk. Midang anga felfai leh mumal tak anga ziak loin mihring nun nena inhmeh tak tak thilte chu thawnthu angin a din a, mihring inhmangaihna chungchangte pawh thawnthu hmangin a sawi a.
Chhuahthangi chanchinah hian Laiawrha thawnthu hmahruai a nih ang ngeiin character hrang hrang a rawn awm a, Chhuahthangi aiin Laiawrha chu a langsar mah zawk a. Lungrang Hmangaihnaah chuan Lungrang chhungkaw inhmangaih thlah kal zel chanchin kan hmuin fahrah Laiawrha pawh chu Sakawlhi chuan a hmangaih em em a, inhmangaih takin an innei a, chu hmangaihna ang chu chhawmnung zelin Zochhuana IAS chuan Laiawrha fanu Darkungi a nei a. Lungrang hmangaihna chu Darchhuana leh Darkungi thawnthu kalkawp a ni kan ti thei bawk ang. Darchhuana chu vai rama awm a niin a nupui Hazeli’n a uire san a, vairam ril lam thawnthu pawh a bengvarthlak zawngin kan hmu bawk a. A Na Lua thawnthuah chuan Darchhuana, a nupuiin a uisen san tak avangin an awmpui nula Mazami chu nupuiah a nei a. A nupui hlui Hazeli chuan a uirena vaipa lak aṭang chuan fa a nei ta hlauh mai a, an fa chu Darchhuanate chhung chuan an tu atan an pawm thung a. Mazami nen chuan fa phir an nei a, an fa pakhat leh Hazeli fa, Darsawivelite chu an inngaizawng hlauh mai a. Lungrang Laiawrha thawnthua Chhuahthangi tawn ang deuh chuan Darsawiveli ngaihzawng chu misual kuttuarin alo boral leh a.
Lungrang chhungkua leh Nukawki thawnthua Nukawki te chhungkua chu chhungkhatah an insiam leh a, Nukawki khan Aizawl mihausa Lianhawla chu pasalah a nei a, Lianhawla fapa leh Laiawrha fanu Darkunga fanu chu an innei leh a, tichuan chhungkaw khatah an lo awm chho leh ta a ni. Lalhmingliana Saiawiin thawnthu a din chawp chu a kal chho zel a, thawnthu dang Nukawki thawnthuah chuan a suihzawm leh a nih chu. Hetiang thawnthu hi thawnthu vang tak kan ti thei ang a, a style hi a danglam hle a ni. Heng a thawnthuahte hian thu ṭhenkhat sawinawn hi hmuh tur a awm nual bawk a, Lungrang Laiawrha thawnthua sawi tawh chu Lungrang Hmangaihnaah sawi nawn leh a ni a, plot danga sawi tawh hnu chu plot dangah a rawn sawi leh a, Makpa atan tihah leh A Na Luaah pawh chutiang chu hmuh tur a awm.
Makpa Atan tih buah hian Sakawlhi leh Nukawkite an inthlun ngheh thu kan hmu a, Sakawlhi tunu Hmangaihi leh Nukawki fahrawn Ropianga te, Hmangaihi nuṭa Zorama leh Nukawki fanu Zochhuanawmite a inneih tir leh bawk a. A thawnthu hi a dangdai ṭhin viau a ni. Hazeli’n vai pasala a neih chungchangah hian zirtir tum min nei niin a hriat a. A nun sualin a vuak letna leh a tawrhna pakhat niin Pathian ngaihsak reng reng loin kristian pawh nilo vai hnena a zuk mo takah khan missionary hna thawkin a fate ngei pawh kristian biakinah a inkhawm tir bawk a. Culture inang lo tak karah a fate chu kristian culture anga a nun tir dan kan hmu thei ang. Hetiang taka Hazeli chu vai pasal vawihnih a neih tir dan hi chik taka chhui chuan Hazeli nu hian an makpa tur, Vaipa chu kristiana siam theih an inbeisei tlat avangin court-ah an innei a. Fa pahnih an neih hnuah chuan Hazeli chu a kang hlum a, a thih danah erawh inhnialna a awm thung. Vai pasal neih hi zawngchhang chi a nih leh nih loh dan turah min finchhuah thei thil tam tak a inphum bawk a ni.
Hazeli vai pasal neih chanchin kan hmuh ang hian thawnthu ziaktu dangte pawh hian nupui pasala hnamdang neih chungchang hi an lo ziak ve thluah bawk a; Capt. C. Khuma’n kum 1946 vel daih tawhah khan Maymyo Sanapui a ziahah chuan Mizo tlangval Liana leh Kawl nula Ma Hla Kyi te chu a inngaihzawn tir a, James Dokhuma pawhin Goodbye Lushai Brigade thawnthuah Mizo nula Lallawmi leh Sap sipai, British Army Captain Mark Martin chu a inngaihzawn tir bawk a. James Dokhuma bawk hian Irrawady Lui Kamah tih thawnthu a ziakah pawh Thanzinga leh Kawl nula Ma Ṭhui te chu a inngaihzawn tir thu kan hmu a, Hmangaihna Thuchah tih James Dokhuma thawnthu ziahah pawh Lalthanpuia leh Bombay-a Marathi nupa Agnes Sarah Bibi te inngaihzawn thu kan hmu bawk. Khawlkungi thawnthu ziah Chantawk Khuarel-ah pawh Lianmawii chu a hnathawhna pa Chondola laka a chetsual thu kan hmu a, an fanu phei chu Mizo zinga apa vai nih thu chu a sawirik ngam loh thu pawh kan hmu. Khawlkungi thawnthu ziah Duhtak Sangpuii-ah pawh Mizo nula Hmingi chu muslim tlangval Hussain nen nupa anga an awm dun thu kan hmuin fa a pai a, a fa paina pain a fa anga a pawm leh duh siloh avangin Home-a a dah thu kan hmu bawk.
C. Laizawna thawnthu ziah lar tak Anita-ah pawh Rina leh Anita inngaihzawnna kan hmu a, Rina chuan hnam leh sakhaw inanlohna avanga harsatna awm thei tur a hriat avangin Anita chu nupuia a neih ngam loh thu kan hmu. C. Ṭhuamluaia thawnthu lar lar bawk Sialton Official-ah ngei pawh chuan Mizo tlangval leh hnam dang nula hmelṭha Dorothy inngaihzawnna kan hmuin anni pawh chu hnam leh sakhaw inanlohna avangin an innei ngam lo a nih kha. Lalthantluanga Chawngthu ziah Thlahpawlh Nih Zet Chu tihah chuan a changtupa Dintluanga chu a nu Mizo nimahsela a pa chu Vai (Bihari) a nih avanga harsatna a tawh thu hetiang hian a sawi a;
Chi leh kuangah chuan vai ka ni a, ka vun rawng leh hmel pawh vai a ni. Mahse, ka thinlung erawh Mizo a ni a; Mizo zia leh nunphung engkim keimahah a bei tlat a. Ka ṭawng thiam chhun pawh Mizo tawng chauh a ni. Vai ni tura piang ve si, vai ṭawng kawi khat pawh thiam lo nih chu hrehawm ka ti ngawih ngawih a (64)
tiin thlahpawlh nih hrehawm a tihzia a sawi a. F. Lalzuithanga thawnthu tawi ziah – Babel Hmangaihna tihah pawh Mizo tlangval leh hnam dang nula Alan-i chu inhmangaihin inneih hial tum mahsela hnamzia leh khawsak phung tam tak inmil lohna avangin an inṭhen a, Alan-i pawh chuan ama hnampui ngei pasala a neih zui thu kan hmu. Hetianga hnam dang nena inhmangaihna thawnthu hi kan thawnthu ziaktu ṭhenkhatte pawhin an ziakin an kara harsatna awm neuh neuh thu an ziak tlangpui (F. Lalthankhuma ziah Runmawi Sialiahte, Zikpuii Pa ziah Nunna Kawng Ṭhuam Puiahte, V.L. Zaikima ziah Bombay Fantasies-ahte, H, Lalngurliani ziah Zorinpari-ahte leh adt).
Lalhmingliana Saiawi thawnthua danglam bik langsar tak kan hmuh pakhat chu mipat hmeichhiatna chungchang a ziahlan hi a ni a. MAKPA ATAN tih thawnthuah hian Darkungi leh Sheetali nu inbiakna chu hetiang hi a ni a; Nangni Mizo hian in ti zing em? Keini chu ka thi neih lai tih lohah chuan zan tin deuhthaw kan ti. Ka thi neih lai te pawh hian….. a khawih chauh ka phal tih thute hmuh tur a awm a. A bik takin Unionliana character-ah hian helam hawi hi hmuh tur a tam bik emaw tih mai tur a ni bawk a, ‘Kekawr hnuaiah ka tho ut nghal mai, ka ṭul tulh tulh, a mittui a tla leh ta si. Kei ka laklawh…., ka tum loh takin ka ter leh ta ut ut mai tih ṭawngkamte pawh a phuhchhuah tir bawk a. Hetiang ang bawk hian ṭahna leh mittui tlakna pawh hmuh tur a tam a, NUKAWKI FANU thawnthu leh A NA LUA thawnthuahte hian hmuh tur a tam mai a, engvanga hmeichhiat mipatna lam hawi leh ṭahna lam hawi hi uar viau nge a nih tih chu tuma hriat phak a ni kher lo ang a, sawisel lo awm mahsela amah Lalhmingliana Saiawi kutchhuak a nih miau avangin ani lo zawnga ngai an awm phah kherin a rinawm loh.
Lalhmingliana Saiawi self-style lan fiahna ber emaw tih mai tur KEIMAH UNIONLIANA thawnthu hi tlem han thlir ila; He thawnthu hi kum 1997-a chhuah a niin a lehkhabu (thawnthu) ziah palina a ni. A bu hming aṭang reng hian a common lo nghal a, chutiang bawkin a bu chhunga a changtute hming pawh a tunlai lo hlawm hle. Taibawnga, Chhunkunga Tumtawia, Zingtawii, Puithluaii leh Chhunruaii han tihte chu a danglam hle mai. Chutiang pawh a ni lo ka nu tih lehkhabuah pawh hming mak leh danglam tak tak hmuh tur a awm a; Banglova, Chhingzovi, Kawhtawia, Zikkawlhi, Bukpianga, Buaibuta, Tukbengi, Suakthangi, Chhundawli, Thanruka tihte a ni hlawm bawk. Keimah Unionliana buah hian a lehkhabu ziah dangte ang bawkin chhungkaw thawnthu (family narrative) hmuh tur a tam leh hle a, a ziaktu hi chhungkaw ngaihsak tak mi a ni ang tih pawh a rin theih. Unionliana leh Chhunruaii chu a vawihnihna atan Aizawla hun remchang an neih avangin a chetsual tir a, chutianga an inthlakhelh tak em vang chuan hnawhsarum deuh takin an inneih phah a. An nupaa phaia an zin ṭumin a tleirawl ngaihzawng Vanlalruatlawki nen an intawngin Unionliana chu a lung a leng thar hle mai a. An inbe leh ta zauh zauhin an chesual leh ta maiin Vanlalruatlawki chuan nau a pai ta a.
Chutia Ruati’n nau a pai takah chuan a nupui Chhunruaii chu ṭhenin Ruati chu nupuiah a nei a. Nimahsela Unionliana chuan a nupui chu a ngam lo em em mai a, ṭumkhat phei chu a nupui hian thah tumin chemte nen mualpho takin in aṭangin a umchhuak hial a. Chutiang taka a nupui nen an boruak a chhiat avang chuan a tawpah chuan an inṭhen ta nge nge a ni. Chumi hnuah chuan a nupui ṭhen tak Chhunruaii pawh chuan an school kalpui ṭhin Chhimkunpa chu pasalah alo nei bawk a, mak tak maiin a pasal ṭhen tak Unionliana te inah chaw an eikhawm bawk a. Pasal ṭhen hnute ina chaw eikhawm theih hi thil har tak tur a nih laiin anni hi chuan an eikhawm satliah lo a, Chhunruaii hian chhung inkhawmnaah hun a hmang a, a pasal ṭhen tak Unionliana thinlung chu a harh phah hawk niin a ziaktu hian a ziak lehnghal a, dangdai tak a ni.
A thawnthu kalhmang hrim hrimah hian a plot aiin character-te an pawimawh zawk niin a lang a, character-te a zirin plot hi a danglam mai ṭhin em ni tih tur a ni bawk. A changtupa ber Unionliana lah chu pa dawizep tawp thang emaw tih mai turin a dawi em em mai a, a nupui pawhin a um duai duai a nih kha. Chutiang taka dawizep a nih lai chuan hmangaihna lama erawh a kawng zawh hi a ngaihnawm fu reuh bawk si a. Hmeichhe hmelṭha leh nalh, tlawntlai ṭha, a lehlamah thin awrh ve tak chi Vanlalruatlawki leh thingtlang nula Chhunruaii, nunnem leh rilru ṭha tluang tak maite pahnih inkarah Unionliana a chettlat tir a, a hahthlak duh dawn ṭhin hle mai.
A thawnthu hi uluk takin han chhiar ila Unionliana hian Chhunruaii a hmangaihna aiin Vanlalruatlawki a hmangaihna hi a sang zawk niin a lang. Nupa nuna harsatna thleng ṭhin erawh he thawnthu hian fiah takin min hrilh a, chu chu a ziaktu ziah chhan a ni pawhin a lang. Sex-a inlungrual lo kara uirena thlen awlsam dante, sex pawimawh zia leh mihring inpumkhatna atana hmanraw pawimawh a nih dante chiang takin he thawnthuah hian hmuh tur a awm. A ziaktu thinlung pawh he thawnthu aṭang hian hriat theih ngei turin Mizoram a hmangaih zia pawh hai rual a ni lo a, sorkar inrelbawl dan dik tawk lohzia leh eirukna a huatzia a rawn zep tel bawk.
Mahni zia (Self-style) hi Lalhmingliana Saiawi chuan a lehkha ziakah ringawt a kalpui lo a, amah ngeiin a nunpui bawk a, chu chu vawiin thlenga midang fuihna atana kan la hman pawh a ni. Kum 37 chhung vel sorkar hna a thawk a, a pension hnuah pawh state sorkarin ala ruai chhunzawm reng bawk a nih kha. Chutiang hun chhungah chuan hlemhletna a neih hriat a ni ngai lo a, kutkem a neih emaw thamna a lak emaw sawi tur a awm hek lo. Amah ngeiin kuttum lek vah chunga ‘Pathian hi ka ṭih a ni’ a tih ngam danah khan a rin Pathian tan hian a rinawm tawk tih chu a chiang reng a, pianthar mamawh avanga gospel camping luh chu a mamawh kher awm loh e. Chutiang taka nun hmangtu chuan a thuziakah ngei pawh danglamna a nei a, chu a danglamna chu amah kan hriatrengna a nih mai bakah amah kan faka kan chawimawina chhan ber tur pawh a ni ngei bawk ang.
Chutiang pawh a ni lo ka nu tih lehkhabu hi Pu Lalhmingliana Saiawi kutchhuak zingah chuan a sexy ber a ni ang em tih tur a nih avangin a phek ropui lai chu han keu law law teh ang:
An mut hun pangngaiah an mu a, an ti deuh ziah a ni mai. Intih chu an timi tawh a, nuam an ti tawh (38)
‘Ka chak lutuk tlat mai che’ a ti a. A nupui pawh chuan a lo chak ve tho mai a, uar takin chhuat laiah chuan an han ti ta (49)
A pasal pawh a khawr ta lo a, an han ti chu a lawm khawp a, ‘I va han ṭha tak em, i taksa reng reng hi i hrisel tih hriat tak maiin a thianghlim a, a nal hiau mai a nih hi. Ka nupui i han ni a mai hi ka va nihlawh em’ a ti a, a biangahte a fawp a, a hnarah te pawh a fawp ta (67)
A han zo chu ani pawhin a vawrhtawp a thleng ve ta. A ngawi mai mai thei ta lo a, a ṭe ṭhawt ṭhawt teuh khawp mai, insum a tum a, a insum zo lo chu zawi tein a rum ta (68)
A kal tur chu a nupui chuan a kokiah a rawn khawih a, ani chu arang arangin a rawn che a, a tawp tak tak nan an nupa nuna a thuk lai ber chu induh tawn ngawih ngawihin, duhthawh takin an hmang dun leh a (97)
Vungkhami chuan a pasal chu a pawm sauh sauh a, a lawm zia a hmangaihna taksain a hriattir a ni (114)
A biangah a fawp a, a hmuia keih chawk chawk a duh leh tawh. Chulam chu sawi zui lo mai ila (199)
Mihring chu fa nei tur kher lo pawhin hmeichhe leh mipa kan inpawl a, chu chu nupaa min siamtu a ni. A hmang nuam thiam tan chuan a aia nuam mihring tan a awm thei lo. Nuam taka hmang chu an nihlawh a ni. Mipa ṭhalai chuan hmeichhia an it thla zen mai. Hmeichhia chuan mipa an it ve zen zen lo a, chu chu mipat hmeichhiat thila kan awmkhawloh lutuk tur min vengtu a ni. Hmeichhia hi a hminsa pu tia fiamthua sawi ṭhin tih takah an duh lo chung mipain an tih luih theih an ni a, chuvang chuan hmeichhe pawngsual, thil sual huatthlala tak mai hi a thleng fo a, a pawi ngawt mai (203)
A bu hming Chutiang pawh a ni lo ka nu tih ngei pawh hi moin a pasala nu hnena a sawi a niin zingkara zanlam boruak an sawinaa a sawi chhuah niin vawi hnih lai a sawi nghe nghe. A nu lah chuan thil dang hlir a sawi laiin Buangpuii chuan ‘Khumah min mut a. Awi ka nu! A hmanhmawh lutuk a, ke kekawrte phelh ṭhata min phelhsak loin min phih thlaksak a. A nuam lutuk asin. Vawi thum kan ti’ a ti a. Chhingzovi (A nu) lawm lutuk chuan a pasal va hrilh a tum a, a ni lah pindan aṭangin ‘In sawi zawng zawng kha ka hre vek. A ṭha ta e. A lawm nan i ar thau ṭha ber talh la, zanriah ei turin i fanute sawm la a ṭha ang’ a lo ti a.
Hetianga zep loa thil a sawi vang hian Lalhmingliana Saiawi hi helam sawi uar mi a ni tia chhal tur a ni hauh lo ang. Amah ngeiin thuhmahruaiah – Ka novel ziah veahte hian mipa leh hmeichhia inpawlna sex hi ka sawi tel fo. Nula leh tlangval inngai ka sawi tui ngai lo, nupa sex a ni ka sawi tui ṭhin. Nupa nun hi a hlu. Nupa a min siama min suih nghettu nupa sex hi a hlu a, a tel loa nupa nun sawi hian a kim lo a, a tak lo a ni (7) tiin min hrilh avang hian he lehkhabu Chutiang pawh a ni lo ka nu tihah hian hmun hrang hrangah a sawi lang ta a ni. Ṭumkhat phei chu Zahlirite unau inhmuhkhawmna hmunah hian kan pasalte’n min tih dan i sawi ang u….(204) tiin unau hmeichhe hoin an titi dan pawh kan hmu.
A dik e, sex telloin mihring nupa kan ni thei lo a, nupa tan sex hi thil pawimawh ber pakhat a ni. Chuvangin Lalhmingliana Saiawi ngei pawhin a pawimawhzia a hria a, pehhel leh zep loin a ziak lang ta mai a, a ziah lan avang hian a lehkhabute hi zahmawh bu ang maia ngaih tur erawh a ni hauh chuang lo ang. Amah ngeiin Thukhawchang Bu 4-naah thupuia Nupa nun a ropui tih hmang meuhin a ziak a. Midang zawng aia (ka sawi uar hrat mai thei e) Hmangaihna chungchang pawh sawi fiah thiam a nih ang bawkin nupa nun pawh a sawi fiah thiam a. Heng a sawite hi lakchhawn vek a chakawm viau nain a thui lutuk dawn avangin a tawi thei ang bera sawi chuan sex life ṭha lo nupa chu nupa nun hmang nuam tak zawng an ni lo ang a tih hian duhtawk ta mai ila kan hrefiah thiam tho awm e.
A kutchhuak dangte pawh han thlir zau zel a chakawm viau mai a, chutih rualin ama mimal chanchin ngei pawh sawi a chakawm viau bawk. Lehkhabu lam chu keu tawh rih lo mai ila, ama mimalah hi chuan kawng engkima ‘Mizo’ tak hi a ni ringawt mai a, a chezia leh a titi duh zawngte hi a Mizo em em vek a, kum 34 vel lai Mizoram chhuahsana vairama a awm lai pawhin a thiltihna reng rengah leh anmahni inchhung khurah ngei pawh a Mizo em em reng ringawt a. A thinlung ngei pawh a Mizo tih a thuziak tam takah hmuh leh hriat tur a awm. Ṭumkhat pawh lirtheia chuanga a tlan laiin Aizawl veng pakhatah hian vaipa hian mizo nula alo chhaih lai hi a hmu a lirthei aṭang chuan a auin a hau hrep mai a, an kalsawn ta a (Thukhawchang bu 6-na, phek 32). A mizia hrim hrim pawh a Mizo a, a thinlung pawh a Mizoin a thuziak zawng zawngah pawh a Mizo zia hriat theihna turin a ziak kur nguai a, chu chauh la ni loin a chawhmeh duhzawng thlengin a Mizo em em vek mai bawk a, Mumbai khawpuiah emaw Delhi khawpuiah pawh awm mahsela Mizo bai siam thiam lo eisiam a nei ngai lo a ni. Hetiang taka engkima Mizo nihna lantira nunpuitu hi ṭhangtharte hian entawn tur kan ngah hle a ni.
Lalhmingliana Saiawi hi mi tak ngak mai leh tihtakzeta thilti mi a nihna hi a thuziak hmun tam takah hmuh tur a awm a, chung zinga pakhat chu han lachhuak ila: Ka thu ziahte hi tih tak zeta ka ziah a ni a, Pathian thuah hian chang sang ka inti hauh lo na a, Pathian thu ka telhte hi tih tak meuha ka pawm dan, tui em ema ka ziah a ni (Thukhawchang bu khatna thuhmahruai) tiin a ziak a. Zahmawh rawngkai chungchangah ngei pawh ka lehkhabu min hralhsaktu ber Synod Bookroom tan zawrh chi a ni lo a, ka hralh thei lam lo. “A erotic zual lai lai paih la kan zawrh sak ang che” ti ta se ka paih chuang lo ang. Tihdanglam ai chuan hralh theih loh pawi ka ti lo zawk a ni si a tiin a ziak khawl mai a ni (Thukhawchang bu 2-na thuhmahruai). Chutiang taka a thuziaka chiang leh nghet chu a ni a, pa namai a nih loh zia a hriat a ni.
A tawp bera ka han zeh leh hram duh chu a ngaihzawng neih leh nupuia a neih tak Lalthankhumi nena an chanchin hi tawitein han sawi leh lawk ila; Ka lo tawn ve bu 2-na ah hian ‘Ka ngaihzawng hmasa ber’ tih hmangin Saitual nula a ngaihzawn thu a ziak a, naupan lai ngaihzawng kan tih ang hi a ni mai awm e. Aizawla High School a kal laiin tleirawl pakhat nen an inhmelduh a, hmangaih lehkhathawn pawh a dawng nghe nghe a, a tlangval hnuah pawh nula lehkha a dawn thu a sawi a, nimahsela chetsualpui a tum ngai lo a, nula chungah ka sual ngai lo tiin Thukhawchang bu -6naah a sawi a. Chumi tih lohah chuan tuna a nupui lo nita Pi Lalthankhumi hi a ni leh mai a, hei erawh chhuah tum hauh loin a rim a, a rim thlu ta ngei a, a duhthusam ngei a nei ta a ni. Pi Lalthankhumi a hmu hmasak berna hmun chu Shillong khawpuiah niin Mizo inkhawmna hmunah a ni nghe nghe a, chutah chuan a hma chiaha ṭhu, nula coat lum fual ha chuan a mit ala ta tlat mai le. Hnung lam aṭang chuan a hmel hmuh a han tum ṭhin a, a ni lah a rawn hawi ṭha duh bawk si lo chu inkhawm ban veleha hmuh tumin a chhuak vat a, nimahsela pawnah pawh chuan a hmu zo ta chuang lo a. A hre tur awmte a zawh hnuah chuan lehkha thawn tumin a kir san a, a tuk, Thawhṭanniah chuan anni chu Gauwahati lamah an chhuk thla leh mai bawk si a. Gauwahati aṭang chuan hetiang hian lehkha a thawn ta a;
Ka theihnghilh theih loh nula hmelṭha,
Tu nge ka nih i hre lo vang. Kei pawhin i hmel ka la hmu lo a, hmuh che ka chak em a, i huat loh beiseiin he lehkha hi ka rawn thawn che a ni.
Gauwahati-a Cotton College zirlai ka ni a, tun kohhran inkhawmpuiah khan Shillongah ka lo kal ve a. Chawlhni zan inkhawmah khan i hnung chiahah ka ṭhu a, nalh ka ti em em mai che a, i hmel hmuh ka chak a, ka hmu thei si lo che a. Inkhawm banah lah i chhuak hmasa a, ka chhuah ve chuan i lo kal hman tawh si. I hming leh i college kalna mi ka zawt a, he lehkha hi i chhiar chhuak duh lo em lo vang chu tiin ka rawn ziak a ni.
Min chhang duh la chuan ka lawm em em ang a, beisei chu ka beisei ngam lo ang.
Dam takin mang ṭha, aw hmelṭha
L. Hmingliana, IA 2nd year
Cotton College, Gauwahati
Chu lehkhathawn chu dakah a thlak a, a thlak hnuah chuan a inthlahrung leh deuh si, rilru nuam chiah loin a awm reng a, nimahsela chu nula ngei chuan ‘I lehkha hian takna riau neiin ka hre si a’ tiin a rawn chhang ta ale, a lawm teh mai a sin.
Tichuan, kum 1964-ah IAS-ah inziak tlingin training a kal dawn hnaih tawhah hian Mizo zaikhawmna hmunah kalin a hma chiah bawka nula (tleirawl) ṭhu chu a hma kum 5 liam tawha a lehkha thawn kha a ni tih reng a hre lo. A bula hlabu chu a keu sak a, Lalthankhumi, Dawrpui veng tih chu fiah takin alo inziak a, a ri chuan a han chhiar kher bawk nen, nula chuan a han hriatin a zak lutuk chuan rang takin a phihtlak sak a.
Chutianga IAS traning a neih zawh hnuah chuan SDO niin kum 1968-ah promotion hmuin CEO a ni a, nupui neih hun pawh a inti ve ta. Aizawla a pu PS. Dahrawka chu lehkha thawnin a nupui tur lo zawn sak turin a ngen a. A pu chuan lo zawn sak ngeiin Lalrinliana fanu Lalthankhumi ngei chu alo hual sak a, Shillong-a a lo hual tawh kha a ni tih a hriatin a lawm kher mai. Tichuan chawlh lain Mizoram lamah a rawn chho a, a ṭhianpa nen chuan nula rim turin zanah an chhuakin apu sawi nula chu rim tumin an kal a, an rim thlu ta a ni. Hetih lai vel hian an nula rim Lalthankhumi (Nupuii) te chhungkua hian IAS a ni tih an la hre lo a, an inbiak rem hnuah chauh an hriain Pathian kutsuih ngei an ni ang, tluang takin an innei ta a ni (Thukhawchang bu 6-na).
Comments