AIZAWL

Mahmuaka Chhakchhuak

Oct 21, 2024


Aizawl hi kum 1889 vel aṭanga chhum lo chat loa luah lo ni tawhin hemi hmalamah pawh hian Lalsavunga chuan kum 1815 velah Aizawl hi a lo luah tawh bawk a. Lalsavunga hian Kelsih leh Hlimen aṭangin Aizawl hi a lut a, tuna Tuikhuahtlang bul Bawrhsap In aṭanga Dak Inpui chhak vel, Baja tlang thleng vel hian awmhmun an khuar nia hriat a ni. Lalsavunga hi Mizo lal zingah pawh lal hmingthang tak a ni a, Aizawl hmunah hian kum 1828 thleng vel awmin kum sawm chuang zet zawt chauh a awm hman tak nain Aizawl hi a humhim ṭhain lal dangte pawhin an rawn tibuai lo viau nia hriat a ni. Vawi khatmah lal dangin Aizawl hi an rawn run lo a, amah zawk chuan khaw dangte a run fo zawkin Aizawl hi a humhim hneh hle a, a pasalṭhate ngei pawh an chhuanawm hlawm hle. Lalsavunga pasalṭhate hi Vanapa, Zabiaka, Pu-Uia leh Zaphungate an ni a, anni vang hian in zathum vel khua, Lalsavunga khua leh tuite pawhin thlamuang takin an awm theih phah ṭhin. 

Tichuan, Lalsavunga chuan kum 1828 velah khaw thar zuanin Aizawl aṭangin Darlawngah a pem leh a, chutia an pem takah chuan Aizawl hmun pawh chu ruakin a hnu kum sawm li zet ral hnuah Suakpuilala fapa Thanruma chuan kum 1875 – 1885 chhung vel Aizawl hi a luah a. Chumi hnuah Tanhril lamah ram thar zuan lehin Vai len vawi hnihna (1889 – 1890)-ah khan Silchar aṭanga Vai rawn lutte chuan Aizawl hmunah bu khuarin Lushai Hills chu awp hlen tumin an inruahman a, W.W. Daly, Superintendent of Police hruai Surmah Valley Frontier Police 400 rualte chuan Aizawl an rawn lut a. February 15, 1890-ah Aizawl chu awmhmun nghet neihna hmun atan an pawmin an inbengbel ta nghal bawk a. Chumi hnu lawk Feb. 25, 1890 atang chuan Fort Aijal pawh din nghalin chuta ṭang chuan Aizawl chu chhum lo chat loa luah a lo ni tain vawiin thlengin mei mit loa luah alo ni ta a ni. 

Chutianga Aizawl chu khawpui bera hman alo nih tawh ang chuan vawiin hunah ngei pawh khawpui bera hman a ni chho ta zelin ṭawngkamah phei chuan ‘Zofate Jerusalem’ tih hial a ni a. Kan khawpui pawimawh ber niin sorkar inrelbawlna, hriselna lam leh kawng engkimah kan hmunpui ber niin chhim leh hmar, chhak leh thlang aṭanga kan pankhawm ber a ni a. Aizawl khawpui hi a boruak a ṭha a, eng emaw changa boruak chhia tamna tia sawi chu lo awm leh zauh mah sela a tlangpuiin Aizawl boruak hi a ṭha viaua sawi a ni. Amaherawhchu Delhi khawpui ang bawkin kan khawpui hian amah kan hmuh a, amah kan hmangaih theihna turin ngainatawmna a hloh tial tial emaw tih mai tur a niin kum sawmhnih kalta leh vawiin hun chu danglam tak a ni ta. 

Delhi khawpui hi kum 1917-a Architect Edwin Lutyens ruahmanna anga din thar a niin kum 1931-ah chuan a nih tur ang takin sorkar hmunpui leh a behbawmte nen ruahman zawh vek a ni a. Lalram khawpui phu hliah hliah tura duan a niin kawtthler zau tak takte awm tura duan a ni a, President chenna kawta kawtthler pakhat Rajpat phei chu Paris khawpuia an kawtthler chhuan ber Champs De Elessy aia zau zawk a ni hial. President chenna hmun leh India Gate inkarah ringawt khuan keini thingtlang khaw sawm aia tam hi thawl takin a awm theih hial a rinawm bawk. Hmun tam takah Fountain (Tui chik) phingphisiau dah a niin hmun tam takah pangpar huan a awm bawk a. Thlawhna aṭanga thlir phei chuan ram ngaw emaw tih mai turin thing a tam bawk. 

Nimahsela chutiang taka khawpui ropui a ni chung chuan Delhi khawpui chu khawpui hrehawm a nihna tam tak a awm thung si. Nuihna awm lohna khawpui niin khawpui chhunga pangpar tam tak awmte ngei pawh chu mahnia par ve mai mai, tihhlim tur pawh nei loa mawi ve ringawt hi an ni ber zawk a. A chhunga chengte ngei pawh chu ropui leh hausak duha in el vek emaw tih mai turin nitin an inpel suau suau a. Chutiang ang bawk chuan Aizawl khawpui pawh ram roreltute rorelna neih dawn hnaih leh neih lai velah phei chuan veng kilkhawr ber thlengin a boruak chuan min chim a, Party inepna leh pute thlavang hauhna boruak leng vel chuan kan khawpui boruak chu a ti bawlhhlawh ṭhin hle. Chanchinbu tinah chulam hawi chu hmuh tur a awm a, social media lamah chutiang boruak bawk chuan hmun hulum lai ber changin roreltute rorel ai mahin roreltute inkar boruak chu kan titi tui ber a ni zawk tlat mai chuan Zoram khawpui ber chu a luah hneh ṭhin hle.  

Hmun ṭhenkhatah phei chuan kum tlinglo naupangte tan zana pawn chhuah khap a nih thute hriat tur a awm ta hialin kan Aizawl khawpui boruak chu alo hrisel ta lo sawt viau ni awm tak a ni a. Lirthei chesual thawm hriat tur a awm reng bawkin khawilai hmun emawa ruang chhar thu pawh hriat tur a awm zauh zauh a. Zu leh ruihhlo vanga harsatna thleng phei chu kan Aizawl khawpuiah hian ninawm khawpa hriat tur a awm a, kristianna tarmit aṭanga thlir phei chuan zahthlak tak tak hi hriat tur a awm chawl ta meuh lo a ni ber mai. Han hawi vel ila mit tikham thei tur hi hmun tinah hmuh tur a awm zel mai bawkin kawngsira zuninte chu zunna tlak a ni ngai lo a, kea kalna tur (footpath) te ngei pawh kal hleihtheih loh khawpin sumdawnna hmunah kan chantir zo bawk a. Langsar tak taka manto zawka Tuialhthei zuarte lah chu an pung telh telh emaw tih mai tur a nih bawk hi.  

Hetiang taka kan Aizawl khawpui ṭawp hi chinfel pawh har tawh tak tur a ni a, a kum a khuaa kawlphetha hrui zam hnawkte phei hi chu ngaiah kan nei tawh zawk a ni hial a nih hi. Ruahsur hlek kan dawl loin, ruahtui tlak hleka ek in khur lo sah duh tawk kan awm rengin kan hnawm paihte ngei pawh chu phawrh mualphoin a awm zel bawk a. Tuihawkte ngei pawh chuan luanna mumal an nei thei der lo bawkte chuan harsatna min thlen zel a, dem tur kan zawng a, kan insawisel luih luih reng bawk a. Phai zawla awm ni phei ila chuan kan tui luankawrte hi tun ai hian a ṭawp ngei ang a, thosi no neihna hmun ṭha tak tak tur hi a tam lehzual bawk ngei ang. 

State pawn leh ram pawn aṭanga khualzin rawn kalte tana tlawh tur hmun nuam leh tlawh manhla tur hi Aizawl khawpui hian a ngah lo hle a, Rope way leh Sky way tihte chu a thu chuan kan nei tawh ni awm tak a niin a tak hmuh tur ala awm rih si lo a. Sakawrhmuituai tlang leh Lalsavunga park erawh keimahni lamin kan dai chip chiar hnehin sulhnu chi hrang hrang kan hnutchhiah zel bawk a. Mizote hi hnam dang aiin kan lo ṭawp bik hrim hrim emaw tih mai turin Aizawl khawpui chhehvelah hian sulhnu hmuhnawm loh tak tak hmuh tur a tam ṭhin hle. Kawngpui dunga chhun leh zan awl lai awm hauh loa lirthei awm reng maite pawh hian kan khawpui chhung kawng hi a tihchep zia kan hre vek tak nain vawiin thlengin kan la chingfel hlei thei lo a, lirthei a pun zel bawk avangin a chep belh zel dawn pawh a ni mahna le. 

Hmangaihtu a nei lo em ni tih mai turin Aizawl khawpui hian hrehawm a tuar mawlh mawlh a, tuna kan awmdanah hi chuan kan la tihhrehawm belhchhah zel dawn em ni tih tur a ni bawk. Sorkar hmun pawimawh leh a nei deuhten’n mahni Ina Air Conditioner (AC) hman kan uar hian nakin lawkah chuan kan Aizawl khawpui boruak hi ala tihlum belhchhah lehzual ngei ang a, Delhi khawpui ang bawkin chhun lama pawnchhuah ngam a ni lo ang a, thli fim thaw loin thli lum ala thaw ve vuk vuk ngei ang a. Thlasik lai ngei pawhin boruak vawt a awm ta lo emaw tih tur ala ni bawk ang. 

Comments

Popular posts from this blog

CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)