KAN LEHKHABU NEIH HMASAKTE
Mahmuaka Chhakchhuak
May 23, 2023
Zofate hian Mizo ṭawng ngeia ziak lehkhabu hi kan neihna ala rei lem lo viau a, lehkhabu chu sawi loh Mizo ṭawng ngei pawh ziak ngei chuan kan neihna ala rei lo viau a ni. Hriat theih chinah chuan TH. Lewin (Thangliana) khan kum 1870-ah lehkhabu alo buatsaih tawh a, a lehkhabu hming chu Progressive Colloquial Exercises in The Lushai Dialect tih niin chu lehkhabuah chuan Mizo thawnthu pathum lai; Chemtatrawta, Lalruanga leh Kungawrhi te thawnthu alo ziak lut tel nghe nghe a ni. He lehkhabu hi phek 120 laia chhah niin hlawm thuma ṭhen theihin hlawm khatna chuan phek 1 – 70 thleng awhin Lushai Dialect of the Kuki or Dzo language tih thupuia hmangin inbiakna ṭawngkam sentence hrang hrangte chu Mizo ṭawng leh Sap ṭawngin a dah kawp zel a, Exercise 1 – 90 thleng a ni a. Hlawm hnihna chuan phek 71 – 90 thleng awhin Mizo thawnthu pathumte chu Mizo ṭawng leh Sap ṭawnga a dah kawpna bawk a ni a, Column hniha ṭhenin a vei lamah Mizo ṭawng a dah a, a ding lamah Sap ṭawng a dah leh a ni. Chemtatrawta thawnthu hi a thupuiah The Consequences tiin a dah nghe nghe. Hlawm thumna hian phek 91 – 120 thleng awhin Vocabulary niin Mizo ṭawng leh Sap ṭawng thumal a dah kawp zelin thumal 1105 lai a dah a ni.
He lehkhabu hi Mizo ṭawng ngeia ziak kan dah hmasak ber nia hriat a ni a. Thangliana hi a chanchin sawi tur tam tak a awm a, Lungsen lal Rothangpuia hnenah kalin Rothangpuia chuan fapa ang maia sal a kawl, Tuikuk tlangval fel deuh mai chu Thangliana’n chuan a bula awm turin a dil a, a ni chuan remti in chu Tuikuk tlangval hnen a,ang chuan Mizo ṭawng hi a zir ta a ni an ti. Amaherawhchu a lehkhabu siamah hian Alphabet lam dah loin Inbiakna ṭawngkam (Dialect) lam chauh a dah thung a. He lehkhabuah hian inbiakna ṭawngkam tam tak tarlangin Mizo ṭawng leh Sap ṭawngin a dah kawp zel a, hetiang hian han thlir ila; Nungma i-in-tshiem-taw-em = Are you nearly ready, In-om-lem-ang = I will play, Tu vaibel ngey a-dzu? = Whose pipe was he smoking?, Koyangey kul-don? = Where are you about to go?, Nungma pu-un i-ta emni? = Are you weaving cloth?, Koyma tum-tuk ka-ril atam-ey = I am very hungry, He hmaitscia nula pa-hnit, ni-dzana alam-don-taw-a, alam-ta-loh = These two girls were to have danced last night but they did not, Hetiang rei-tuk mut dzong adzak-tlagh-em-ey = I am ashamed much of sleeping so late, adt.
Heng bakah hian thumal pawh hetiang hian ṭhahnemtham tak a dah bawk a; Prophet – Kuavang-dzawl, Dzai-tchum – Cut with scissors, Ashang – tall/ high, Matei-lovin – surely/certainly, Ngah-sha – fish, Nimin-dzan – yesterday night, Pakat – One, Pahnit – Two, Patum – Three, Pali – Four, Pa-nga – Five, Paruk – Six, Pasari – Seven, pariek – Eight, Pakoa – Nine, Tchum-dzing – Morning mist, Mu-ul-pui – A mountain, Pa-tchia – Poor, Lukha – Platform, Mei-koh – Smoke, Vai-hto-len – A mosquito curtain, Vana-nghur – Thunder, Mu-tscuak – Sleepy, Hmei-htai – Widow, Dzong – A monkey, adt. Thangliana hnuah hian kum 1884-ah Dr. Brojo Nach Saha, Assistant Surgeon, Mizo District chuan ‘Grammar of the Lushai Language’ tih lehkhabu a siam a, kum 1897-ah R.H.S. Hutchinson chuan ‘Vocabulary of the Lushai Language tih bu alo siam tawh bawk. Hemi hnu lawk kum 1898-ah Tarmita (J. Shakespear) chuan Mizo thawnthu pasarih lai chu ziak ve lehin Rev. F.J. Sandy pawhin kum 1919-ah Mizo thawnthu ṭhenkhatte chu Sap ṭawngin a ziak chhuak bawk a ni. Hengte hi Zosap zinga thu leh hla kan neih hmasakte an ni a, Pathianthu lamah pawh kum 1896-ah Chanchin Tha Luka ziak hi Mizo ṭawngin min siam sak a, kum 1898-ah Chanchin Tha Johana ziak chu chhut leh a niin kum 1899-ah Tirhkohte Thiltih bu chu Mizo ṭawnga siam leh a ni bawk. Sawi hmaih hauh loh tur chu kum 1894-ah Rev. F.W. Savidge leh Rev. J.H. Lorrain te chu Sap ram aṭangin Mizoramah an rawn chhuak a, an lo thlen kum hian Mizo A, Aw, B chu hetiang hian an siam nghal a ni;
AW A B D E F G NG H I J K L M N O P R S T T U V Z CH (C hi ‘Chel’ tia lam rik tur a niin T pawh hi ‘Thaw’ tia lam rik tur a ni)
Pu Buanga kutziak ngei aṭanga kan hmuh danin Mizorama an awmlai khan lehkhabu sawm sarih chuangte hi Mizo ṭawng an buatsaih hman a. chungte chu hetiang hian han tarlang ila;
North Lushai Production:
Thuthlung Thar Hrilhfiahna; Matthaia, Marka, Luka, Johana, Tirhkohte Thiltih, Rom Lehkhathawn, I & II Korinth, Galatia, Ephessi, Philippi, Kolossa, I&II Thessalonika, I&II Timothea, Tita, Philemona, Hebrai, Jakoba, I&II Petera, I, II & Johana leh Juda. Hengte hi a bu chhah Cheng 1 ½ man niin a bu pan Anna 4 man a ni
Isua Tehkhinthu hrilhfiahna – phek 120, Anna 6 man
Isua Thiltihmak hrilhfiahna - phek 114, Anna 4 man
Thurin thlankhawm – phek 69, Anna 6 man
The Protestant Reformation – phek 47, Anna 4 man
Roman Katholik sakhaw thu - phek 48, Anna 4 man
Sandai sikul thu – phek 60, Anna 4 man
Harhna zawn dan – phek 24, Anna 1 ½ man
Ṭawngṭai dan - phek 20, Anna 1 ½ man
Naupangte Thuinchhang – phek 26, Anna 1 man
Presbytery Rorel dan (North Lushai) – phek 15, Anna 1 man
The Book of Prophet Daniel – Anna 1 man
The Proverb of Solomon - Anna 4 man
The Book of Jonah - Paise 6 man
Thuro Bu – phek 164, Anna 8 man
Thu Hma Bu – phek 130, Anna 12 man
India Chanchin – phek 103, Anna 8 man
Assam Ram Thu – phek 16, Anna 2 ½ man
Chhiarkawp Bu Khatna – phek 50, Anna 5 man
Chhiarkawp Bu Hnihna leh Bu Thumna – phek 137, Anna 12 man
Chhiarkawp Sang - phek 183, Anna 1 ½ man
Khuamualpui Thu – Anna 4 man
Khawvel Thu – Anna 4 man
Bu Lai – Anna 8 man
Alai Bu – Anna 6 man
Solfa Bu Te – phek 65, Anna 8 man
Mizo Hla leh Solfa – phek 23, Anna 5 man
Hla Sak Zir Dan – Phek 8, Anna 2 man
Zirtirh Bu – Phek 45, Anna 3 man
Zirṭan Bu – Phek 15, Anna 1 ½ man
South Lushai Productions;
New Testament, Revised version with reference – phek 684, Cheng khat man
Genesis, with reference – phek 132, Anna 3 man
Psalm with reference – phek 198, Anna 3 man
Isaiah with reference – phek 134, Anna 3 man
Thuthlung Thar Bu mal; Matthaia, Marka, Luka, Johana, Tirhkohte Thiltih, Rom lehkhathawn, I & II Korinth, Galatia, Ephessi, Philippi, Kolosa, I & II Thessalonika, I & II Timothea, Jakoba, Tita, Philemona, Hebrai, I & II Petera, I, II & III Johana, Juda, Thupuan. Heng Thuthlung Thar bute hi bu khat pawisa 6 an an ni.
Pathian Lehkhabu Chanchin Thu – phek 559, cheng 2 ½ man
Isua Chanchin Thu – phek 172, Anna 8 man
Pathian Robawm (Sap Upa Sermon), phek 302, Cheng 2 man
Kristian Vanram Kawngzawh Thu – phek 306, Cheng 2 man
Kristian Vanram Kawngzawh Thu – Lak tawi
Kristian Ṭhanlenna – phek 76, Anna 9 man
Kristian Tih tur – phek 110, Anna 8 man
Kristian Zirtirtu – phek 99, Anna 11 man
Rawngbawltu Awmdan tur – phek 100, Anna 12 man
Ṭawngṭaina Awmzia – Phek 89, Anna 10 man
Pathianthu Sawi Dan – phek 42, Anna 6 man
Isua Hnenah Lokal Rawh – pek 56, Anna 6 man
Roman Katholik Sakhaw Thu – phek 48, Anna 4 man
Pilata Nupui – phek 42, Anna 3 man
Bethlehem Titi – phek 26, Anna 2 ½ man
Thlarau Thianghlim Thu – phek 38, Anna 5 man
Chhandam Nih Hriatchianna – phek 18, Anna 2 ½ man
Nang hi i Danglam Tawh em? – Phek 10, Anna 1 ½ man
Baptisma leh Lalpa Zanriah Thuinchhang – phek 5, Anna ½ man
Presbytery Rorel Dan – phek 7, Anna 2 man
Pastor Puitu – phek 71,
Kristian Ṭanpuitu (1 – 7) phek 9 – 12, Anna 1 – 2 man
Krista Palai – phek 208, Cheng 1 ½ man
Esopa Thawnthu – phek 77, Anna 7 man
Inzirfinna (7 – 9) – phek 7 – 9, Anna 1- 2 man
Joint Production of North & South Lushai;
Hla Bu – No. 1 – 480, Anna 12 man
Hla Thar Bu – Anna 201 man
Thuinchhang Bu Hlui – phek 27, Anna 1 ½ man
Khawi Production nge hriat chian loh;
Chhandamtu Hnena Thlarau Hruai Dan (Spourgen) – Anna 8 man
Spurgeon Sap Thurawn Bu – phek 52, Anna 6 man
Thudik Ṭhendikna - phek 67, Free
Fianrial Hmun – phek 43, Free
Kohhran Enkawl Dan – phek 57, Anna 6 man
Geometry – phek 45, Anna 5 man
Thawnthu Fing – phek 34, Anna 3 man
Hriselna Bu – phek 41, Anna 2 man
Pu Buanga leh Sap Upate hian kum 1898-ah ‘Grammar and Dictionary of the Lushai Language’ tih bu an chhuah a, chumi hnuah chuan Pu Buanga hian amahin ‘Dictionary of the Lushai Language’, Mizoin ‘Pu Buanga Dictionary’ kan tih hi a buatsaih leh a, chu chu kum 1938-ah tihchhuah a ni a. Kum 1920-ah FJ. Sandy chuan ‘Elements of Lushai Grammar’ tih bu a buatsaih leh bawk. Hetiang hian Zosapte khan ṭhahnemngai takin ziak leh chhiar lamah sul an lo su a, chumi hnuah chuan Sakhaw lam lehkhabu tih loh chu lehkhabu hmuh tur a awm meuh lo a, Kum 1907-ah Mizo leh Vai Chanchinbu chu tihchhuah a niin, thlakipa tihchhuah ṭhin a ni a (Ṭhenkhat chuan Mizo leh Vai Chanchinbu hi kum 1895-ah tihchhuah tan niin an sawi bawk). Kristian Tlangau hi kum 1911-ah tihchhuah ṭan a niin chumi baka kan hmuh leh hmasak chu kum 1926-a Rev. Liangkhaia ziak ‘Mizo Chanchin’ tih chu a ni mai awm e.
Kum 1953-a VL. Siama lehkhabu ziak ‘Mizo History’ pawh chu ziak hmasa pawl a ni a. He lehkhabu phei hi chu kum 1980 thleng khan Middle School zirlaibu atan hman a ni nghe nghein hetih hunlai hian Rs. 1.62 man a ni. Chumi hnuah Pastor Vanchhunga’n kum 1955-ah ‘Mizo leh a vela hnam dangte chanchin’ tih chu a rawn ziak leh a. A hunlai hian Rs. 3.00-a hralh ṭhin a ni. K. Zawla hian kum 1964-ah ‘Mizo Pi Pu leh an thlahte chanchin’ a rawn ziak lehin kum 1969-ah ‘Mizo Ṭawng Grammar’ tih chu a ziak leh a, heng bakah hian Helps to the Study of English II (1974?), Awithangpa Chanchin (1978), Pi Pute Chenna leh An Ro (1979), Ṭobul (1981), Rin Aia mak (1984), Zawltling Vawn Nat (1985) leh Rukrawk tihte chu alo ziak bawk a.
Pastor Challiana kutchhuak lehkhabu kan hmuh theihte hi Mizo ṭawnga lehkhabu kan neih hmasakte an ni a, hetiang hian a kum nen han tarlang ila;
1. Pathian Lehkhabu Chanchin – 1908
2. Inzir Finna – 1919
3. Pilata Nupui – 1921
4. Puithiam Robawm – 1921
5. Krista Palai – 1921
6. Pastor Puitu – 1930
7. Naupang Sakhaw Lama Kaihhruai Dan – 1949
8. Hmasang Mizo Awm Dan – 1949
Heng bakah hian a kum hriat chian chiah loh lehkhabu, heng; Exodus, Joshua, Roreltute, I & II Lalte, I & II Chronicles, Ruthi-te hi Mizo ṭawngin a dah bawk.
The Story of the Bible tih Charles Foster ziak chu Mizo ṭawnga letlingin ‘Pathian Lehkhabu Chanchin’ a ti a, kum 1909 daih tawhah khan tihchhuah alo ni tawh a. Heng bakah hian an ziah kum hriat chian theih tawh loh lehkhabu dang dang hi kum 1965 hmalamah khan hengte hi kan lo nei tawh a; Sangi Inleng – Lalthangfala, Mizo Dan Bu – District Council chhuah, Mizo Titi – Lalmama, Mizo Tawng Ziak dan – Vankhuma, Zo Nun – J. Malsawma, Mizo Hla Hlui leh Hla Thar – J. Malsawma, Hla thu Hrilhfiahna - Pastor Thankunga, Mizo Hla Khawnkhawm – Lalmama, Nun Dan – H.K. Bawichhuaka, Bengvarna Bu – R. Thanhlira, Abraham Lincoln – R. Thanhlira, Mizo Thawnthu – P.S. Dahrawk, Chawngpui, a ti vawl vawl thin – Vanlalropuia, Saikuti Chanchin – Selṭhuama, Zoram Thlirna – B. Poonte, Pi Pu Ziarang – Kiautuma.
Heng bakah hian Zosapte kutchhuak bakah, Mizo ṭawnga lehlin hi kum 1965 hmalamah khan hengte hi kan lo nei tawh bawk a; Qua Vadis – Nikhama, Ben Hur – Dr. Thanglura, Ivanhoe – R. Zuala, Hamlet – JF. Laldailova, Romeo and Juliet – JF. Laldailova, Julius Caesar – S.T. Zama.
Note; Zo Nun tih J. Malsawma ziak hi a kum tak hriat chian leh a niin kum 1963-a ziak niin kum 1979-a tihchhuah a ni. He lehkhabu hi chhutnawn leh tura buaipui mek a ni bawk e.
LEHKHABU RAWNTE;
• Thu leh Hla, No 1 Fur chhuak, 1965
• Progressive Colloquial Exercises in the Lushai Dialect – Capt. Thomas Herbert Lewin, B.S.C
• Seminar of Lecturers in Mizo Language Held from 12 – 14 Feb, 1975
• History of Mizo Literature – Department of Mizo, Mizoram University
• Tun kum Za chhunga Mizo hnam puipate (1894 – 1994) – C. Vanlallawma
• Collection of Rare Documents (Pu Buanga sulhnu leh Lehkha pawimawh dangte) published by Indian National Trust for Art and Cultural Heritage, Mizoram Chapter, 2024
• Collected Seminar Papers (During the Period of 1998 – 2017), Compiled by District Art & Culture Office, Lunglei
Comments