NUN TAM NEI ZIKPUII PA
Mahmuaka Chhakchhuak
June 16, 2024
Sap hoin Poet, Essayist leh Novelist, a lamtawia PEN an tih mai nei kawp hi Mizo zingah hian mi tam an awm kher awm lo e. Thik rual lohin KC. Lalvunga, a hming lem (Pen name pawh ni chiahin ka hre lo) chuan a nei kawp zia kan hria ang. Amah tak erawh chuan kum 1994 daih tawhah khan thlarau khawvelah min lo chhuahsan tawh a, he a boral thu hi naupangte nia Khawzawla ka awmlaia hria niin Vanglaini chanchinbuah hian an rawn chhuah a, chuta ka chhiar, vawiin thlenga ka la theihnghih theih ngai loh chu kum 2000 thleng Vanglaini chanchinbu lak man a pek lawk thu chu a ni. Hetiang bawk hian a ṭhianpa Sangzuala Pa chu Reader Digest bu hi kum khat atan a lak sak tawh bawk a, hei hi Sangzuala Pa hriat hauh loin aman alo pe tlak vek lehnghal a (Ziaktu Ropui Zikpuii Pa36), mi danglam tak zawng a ni ngei e. A lei taksa chu kan hnenah awm tawh lo mahsela a sulhnu erawh chuan min la chenchilh reng a, a chanchin hi hun rei tak chhung kan la sawi dawn ni pawhin a rinawm.
December 27, 1929-a piang Zikpuii Pa hi ṭhiante hmangaih mi a nihna kawngah thu tam tak sawi tur a awm a, nulat tlangval inhmangaihna kawngah lah chanchin ngaihnawm tak neitu a niin zirna kawngah ngei pawh phek tam tak daih tur chanchin a nei a, Chhungkaw pa a nihnaah entawn tur tam tak a neiin fate tan ‘Pa’ nih a tling takeuh a, Politics lamah pawh mellung pawimawh tak phuntu niin Mizo-na kawngah ngat phei chuan nang leh kei ai hian a Mizo zawk ngei ang tih hi rinhlelhrual a ni lo. Kan la sawi hmaih pakhat, thu leh hla lamah pawh a thangchhuahna ber tur a ni ang tih theih hial turin sulhnu a nei tam a, a kutchhuak lehkhabute chu; Nunna kawng Ṭhuam Puiah, Krawsa bulah chuan, C.C. Coy No. 27, Silverthangi, Hostel Awmtu leh Lalramliana tihte hi a ni a, heng bakah hian Article/ Essay ṭhahnemtham tak a ziak bawk. Zofate tana thu leh hla tam tak a neihte hi zir tham a awm takmeuh a, thuziak thiam a nih ang bawkin hla phuah thiam a ni a, hetiang taka Pathianin mi pakhata thiamna leh theihna alo pe tam bik hi a thik-awm rum rum thei hial mai dawn alawm.
Zikpuii Pa thuziakte ka chhiar hian ka ngaihsanna hi a zual telh telh a ni chang lo a, amah hi ka ngaina telh telhin ka thinlung hian a hnaih hret hret a, hnaih tak tak turin amah lah chu thlarau khawvelah a awm daih tawh bawk si. A thuziak chu ka duhkhawp lo a, lehkhabu kawma a thlalak chu ka lo thlir leh vawng vawng mai ṭhin. Zozam Par lehkhabua thuhmahruai phek 1 aṭanga phek 53 thleng a ziakte hi mi ṭhenkhatte chuan an lo sawisel deuh emawni, kei chuan inthlahrung lo taka a ziak a niin thu hrang hrang a ziak kual tam bawk a, chhiar nuam hi ka ti viau mai a, hetiang tak hian a ni maw thil a lo hriat ka ti hial. A ṭhianpa Hminga nena an inkawm changa an thil sawite hi a theuneu lo a sin, ṭhiandun titi mai mai ni siin history, literature, philosophy, Churchill, Duke of Wellington, Napoleon, Field Marshal Montgomery, Gen. Eisenhower, Dr. Johnson, Thomas Gray leh Oliver Cromwell te chu an sawi tam pawl a ni (51). Kum 1961 daih tawha Saituala an awmlaia AD 2008 Mautam tih hmanga a thuziakte hi han chhiar ve teh; Aizawl khawpuia ṭawng tualleng berte chu Mizo ṭawng, Sap ṭawng leh Hindi-te a ni tawh anga a tihte, Aizawlah University ṭha tak a awm a, a tihte, Mizo film lo awm tur a sawilawkte, chumi hunah chuan tumahin buhfai an engto tawh lo ang a tihte, a hup tawk lek kekawrte haa kan nulate la awm dan tur a sawite (Zikpuii Pa Hnuhma62) hi zawlnei hrilhlawk ang maia thleng dik a nih si hi.
Ama mimal kawng zawh lam han sawi ila, kum 1948 khan Matric a zoin, Mizo High School batch hmasa ber zingah khan a tel nghe nghe a (Zoram Tuikeplungte38), hemi kumah vek hian nupui a nei a. Dari (Darhmingthangi) nen chuan an inhmelduh a, nimahsela a pi chuan midang neih luih tir tumin tukkhat chu Kolasib lamah a tir liam a, chu thu Zikpuii Pain a hriat rual rual chuan Cycle-in a um ta char char a, a hruai kir leh ngat mai a, in thlenpui loin Durtlangah a hnutchhiah a, Sept. 5, 1948-ah an innei ta a ni (Vanglai330-331). Keini ni ila chuan kan um zui kher a rinawm loh a, a rem lo turah kan ngai mai awm e. Hmangaihna kawng bumboh tak zawng a ni ngei mai a, a ngaihnawm ngawt mai. Hlim takin an innei a, reilote hnuah zirna avangin shillongah Thanpuii Pate nen chuan an awm ho leh a, pawl sawm a zir lai vek hian Novel lama a kutchhuak hmasa ber ‘Lalringa leh Thangzuali Hmangaihna Vanduai’ tih leh Political short story ‘Champhai kawng khualzin’ tihte chu a ziak a, nimahsela hengte hi hmuh zawh a ni ta lo (ZPHNvi).
Chhungkua a enkawlna kawngah hian entawn tlak tak a niin tunlaia pa tam takte ngei pawh hian kan tluk hauh loh tur chu a fate kawm tawk ang zela a awm thiam hi a ni. A fapa Andrew Lalherliana ziak ngei hi han la chhuak ila: Ka hriat theih hun hla ber ata ka khawvel min ṭawmpui a, ka rilru chim phak tawk angin min kawm thiam a, sephung pawh min laihpuitu kha, ka tan chuan Pa a nih bakah ṭhian ṭha tak a ni tel bawk. Saituala kan awm laiin sairawkherha sava ka perhthlak hmasak ber chu sava te tak te (tiktik) a ni a. Chumi ṭuma ka lawm lutuk chu kan kawmthlang, ‘Belrawh Zawl’ aṭangin ka tlan haw a, ka pa kan hmuhtir vat a. Min lo lawmpui em emin,’Ekhai, ar kan talh anga kan lawm dawn nia’ a han ti mai chu a va han lawm awm tehlul em! Mahni tawka thangchhuah ni ve a inngaihna (feeling) min pe takzet a ni (Tuihna – KC. Lalvunga aṭanga lo put49-50).
BA hi Government High School, Shillong-ah zan college kal chungin a thawk a, kum 1953-ah BA zoin, hemi kum vek hian Sub Inspector of Schools hna thawkin Aizawl thlang lam zawng a bial a, kum 1954 October thla thleng thawkin a bang a, politics lamah a inhnamhnawih ta zawk a. Zalen Pawl (UMFO) zawmin thu leh hla lama tuimi alo nih bawk avang chuan Zalen Pawl ‘Official Organ’ Zoram Thupuan Editor-ah ṭangin kum hnih chhung chanchinbu chu a enkawl a. He chanchinbua thuziaktu hming hriat loh, ‘By Arti’ tih leh ‘Mami Pa’ tih ziakte kha politics huangah phei chuan titi siamtu ber a ni hial ṭhin. Ṭumkhat phei chu ‘Zalen Pawl hi Mizo Union sual thawina beramno a ni thei lo ang’ by Arti tih chu Council Secretary chuan thubuaiah lain court lamah an inkhing hial a nih kha (Ziaktu Ropui Zikpuii Pa11).
Hetih hunlai vel hian Mizoram hmun hrang hrangah High School ding ṭanin kum 1956-ah Champhaia Gandhi Memorial High School-ah Headmaster a ni a, kum khat vel chauh awm hman mahsela tihtakzetna nena zirtirtu hna a thawhna chuan hriatreng tur thil a hnutchhiah ṭha hle. Inrinni apiangin social service an nei ṭhin a, bawngtuthlawh leh chemtum hmangin khawtual an tifai ṭhin. Tukkhat pawh school tualah naupang zawng zawng intlar tirin school bathlarah amah chu dingin an hmaah chuan thu a sawi a, a sawi lai mek chuan ruah a rawn sur ta thut mai a, a dinna, bathlar lamah chuan naupangte chu awm tirin amah chu tualah a chhuk a, ruahsur hnuaiah chuan a sawi ngai chu a sawi chhunzawm leh char char mai a, ruahtuiin a hmaite chu far mahsela a ngaihsak lo reng reng mai a, a thusawi lai chauhah chuan rilru pein ṭha takin a sawi zo leh mai a (ZRZP68). Hetiang taka zirlaite tana inpe hi sawi tur an vang viauin a rinawm.
1957-a Mizo District Council (MDC) inthlanpui vawihnihnaah chuan Zalen Pawl aiawhin Champhai bialah a ding a, a tlingin MDC member a ni a, hetah hian Pute, Pachhunga (UMFO), Lalrinliana (UMFO), Vanlalbuka (MU), C. Pahlira (MU), H. Kaibuaia (MU), Chawngbuaia (UMFO), Awka (UMFO), V. Rosiama (MU), Chaltuahkhuma (MU), C. Chhunbura (UMFO), Hrangaia (MU), V. L. Tluanga (MU), Lalthankima (UMFO), Lalmawia (UMFO), Tuikhurliana (MU), C. Biakchhawna (MU), Chhingkawnga (MU), Ch. Saprawnga (MU), Khuaimawnga (PL TU), B. Sangchema (PL TU), Medhi Chakma (Cong), Dr Rosiama (MU) leh Pi Hmingliani (MU) te nen kum 1962 thleng Mizoram mipui an hruai a. Mizo Union chuan sawrkarna fawng chelhin anni Zalen Pawl (UMFO) chu opposition lamah an ṭhu a. Hetianga ram hruaina hna an thawh chanchin hi thui tak sawi tur a awm a, ram tana an inpeknaah hian an chhuanawm hlawm hle.
Mizo District Council Member ni chung chuan Champhaiah Headmaster nih alo rem loh avangin (Pu R. Lallianzuala min hrilh) kum 1959 – 1962 chhung khan Saitual High School-ah Headmaster hna chu a kawp ta zawk a (ZRZP62). Hetih chhungah hian kumtinin Shillongah competitive exam a nei ziah bawk a sawi a ni. A bial lah a zau em em maiin Zaingen, Khualen, Lallen, Vangchhia, Bungzung, Tlangsam, Zote, Khawbung, Ngur, Tuisen, Darngawn, Melveng, Hnahlan, Laili, Murlen, Hmunhmelṭha, Khuangleng, Ruantlang, Mualkawi, Lianpuizo, Sazep, Leithum, Dungtlang, Tualpui, Sawntlung, Chawngtlai, Vanzau, Tualte, Neihdawn, Ngaizawl, Kelkang, Buang, Chhungte te hi a bial chhunga khaw awmte a ni (Chaltuahkhuma175,176).
MDC Member a nih chhung hian ram leh hnam tan thil chhinchhiah tlak tak tak a hnutchhiah hman a, chung zinga pakhat chu June 25, 1958-a District Council session neihnaah sorkar rintawk lohna motion a pu lutin chairman VL. Tluanga pawhin a pawmpui bawkin a tuk, June 26-ah chuan ngaihtuah hona neih tura tih a ni a, session chu an ṭin darh ta a, chawhnu lamah chuan Mizo Union ho chu an buai hle mai a, parliamentary party inkhawm nei rum rum nghalin Chief Executive Member (CEM) Ch. Saprawnga duh lohna avanga Non-Confidence Motion chu put luh a nih an ring ber a, a thlaktu tur an ngaihtuah nghal a. Dr. Rosiama nise an ti a, a ni chuan alo hnial a, VL.Tluanga nisela an tih lehin alo hnial leh a, hetih lai hian MU lamah mi 14 an ṭhuin Zalen pawlah mi 8 an ṭhuin Region lam bial aiawh mi pathum an awm bawk a. MU lam hian zan lamah region lam aiawhte an kawmin anmahni lam vote turin an sawm a, an member zinga pakhat Hmingliani chuan anmahni lam a vote an rin ngam chiah bawk si loh avangin lehlam pawlte chu hneh zo lo mai thei dinhmunah dingin an inhria a.
June 26 niah chuan session chu ṭha takin an han ṭan leh a, sorkar rintawk lohna motion chu thil la awm ngai loh a nih avangin mipui lam pawhin a ngaihven hle mai a, Council Hall vel khat hmurin an kalkhawm a. Chutah chairman chuan KC. Lalvunga chu a motion sawi turin a sawm a, thiam tak maia a sawi hnuah zalen pawl aṭangin Lalthankima chuan pui turin thu a han sawi veleh nghal a. An sawi thiam bawk a, mipui lam aṭang phei chuan rinthiam har an tiin an lo inchawi vei rawl bawk a. Chumi hnuah chuan sorkar lam aṭangin Biakchhawna, Chaltuahkhuma, Tuikhurliana leh Dr. Rosiamate chuan an theihtawpin an han hnial a, anni sawi zawh hnuah Ch. Saprawnga, CEM ber chuan thu a rawn sawi ve leh a. Chutianga lehlam lehlam aṭanga thusawi ngaihthlak a nih hnuah chuan secret bollot paper hmanga vote lak a niin MU lamah vote 12 tlain Zalen pawl lamah vote 8 tla lehin neutral vote khat a tla bawk a, Sorkar ngai chu a kal ngaiin a kal leh thei ta a ni (Chaltuahkhuma199-201).
Chutianga ram tan rawngbawlna a neih mek lai chuan kum 1962-ah Mizo zinga IFS (Indian Foreign Service) hmasa ber ni turin a inziak tling leh a. Khawvel hmun hrang hrangah hna pawimawh tak tak; 3rd Secretary, Spain (1963-65), 2nd Secretary, Chile (1965-66), Under Secretary, Delhi (1966-69), 1st Secretary, Australia (1969-1973), 1st Secretary, Kathmandu (1973-75), Director, Ministry of External Affairs (1975-76), Ambassador puitlingin Venezuela (1977 6 months), Colombia (1977-80), Oman (1980-83), North Korea (1983-86) leh High Commissioner Jamaica (1986-90) te a chelh hnuin kum 1990 khan pension-in a lo chhuak a. Nov. 6, 1991 niin Brig. Sapliana kaihhruainain Vanapa Hall-ah Party thar, Zoram Regional Convention (ZRC) an din a, April 21, 1993-ah Congress party-ah inchhung lutin alo tawp leh ta mai a (Mizoram General Knowledge97), heta inchhunluhah hian amah ber hi chu tel tawh loin a taksa damlohna avangin kum 1994-ah chatuan ram min lo pan san ta a ni. Sawi tawh angin Zikpuii Pa hi kawng hrang hranga sulhnu nei a niin a thiltih tawhnaah chuan tihtakzetna nena thil timi a nihna avang hian a sulhnu hrang hrangte hian belhchian an dawl a, zir tham a awmin ṭhangtharte tan ngat phei chuan kawng hrang hranga a sulhnute hi belhchian dawl tak vek a ni.
Thu leh hla lama a kutchhuakte hi han thlir leh ila; Sawi tawh angin kum 1948 aṭangin thu leh hla lamah kutchhuak a nei ṭan a, kum 1949-ah ‘Chunnu Zorami thuchah chu zawm tur a ni’ tih a ziak chu Essay/ Article lama a kutchhuak hmasa ber a niin hei pawh hi hmuh tur a awm ta lo a, a pawi hle. Kum 1949 October thlaah a poetry hmasa ber ni turin ‘Tawn loh chhim tlang saw’ tih chu a phuah leh a, tuna a essay ziah kan hmuh theih chinah chuan kum 1950-a a ziak ‘Ṭhal Favang’ hi a kutchhuak hmasa ber a ni ta a. A essay ziah hnuhnung ber chu a boral hma deuh lawka a ziak ‘Pastor Liangkhaia – Thu leh hlaa mi ropui’ tih chu a ni a (HnuhmaVI), Essay pangngai hi 56 ziak nia hriat a niin chungte chu Zikpuii Pa Hnuhma tih lehkhabuah khungkhawm a ni.
A kutchhuak hlate hi hetiang hian han sawi hmasa ta ila; Zikpuii Pa hian hla 19 phuahin chung zinga 17 chu hlahril (poetry) a ni a, hla pangngai pahnih a phuahte chu kum 16 mi a nih laia a phuah, Lungrukah min vei ve la tih hla leh Sikni Eng tih hi a ni. Lugrukah min vei ve la tih hla a phuah hi vawiin thleng pawha sak lar tak a niin amah chuan he hla hi phuahchhan em em ka nei hran lo a, ka ninhlei thu hla mai mai a ti a (Zozam Par120) tak tak ni maw le. Sikni Eng tih hla hi kum 1950 November 7-nia a phuah a ni bawk a. He hla erawh hi chu Shillong a awmlaia phuah niin thlasik tawntirha zing nichhuak eng mawi leh khawthiang mawi tak chuan a thinlung a hneh vanga phuah a ni (116). Heng a hlate hi Zoram Par tih lehkhabuah khungkhawm a ni a, kum 1993 khan a vawikhat nan tihchhuah a niin kum 1999-ah khan tihchhuah nawn leh a ni.
Heng a hla ṭhenkhat; Tawn loh chhimtlang saw, sakhmel hmuh loh hrai hlimthla, hruaitu Vanapa kan ngai, Zozam Par tihte hi Earle Hostel, Shillong a awmlaia a phuah niin Lalhmingliana Father Mihuai, Zaleng Hun Hmangtute, Happy Valley Retreat, Ka pu Hualrothanga, I hmel par ang kan lawm hun tur chu, Sikni Eng leh Tho rawh Dinpui tih hlate hi Assam Regiment Centre, Happy Valley-a inhlawh paha lehkha a zirlaia a phuah ni hlawmin Hlui khaw lanu zawng tih hla hi kum 14 mi a nih laia hla inphuahsiak ṭuma a phuah niin Aw ka duh ber, aw ka hmangaih tih hla hi kum 15 a nih lai vela a phuah a ni bawk a. Mami pa mumang tih hla hi kum 1955 June thla vela a phuah niin, Shillong Ṭhal favang Kut tih hla hi 1961 October thlaa a phuah a ni bawk a. Mizoram pawna a awmlaiin hla hi a phuah tam hle a, lunglen leh khawharna chu hla phuah lama kalin hla ṭha tak tak alo pianchhuah phah ta a ni.
Zikpuii Pa hla chungchang hi Dr. RL. Thanmawia chuan hetiang hian a sawi a ‘Zikpuii Pa hian thu leh hla lama kut a thlakna hmasa chu hla hi a lo ni zawk a. A thinlunga hlain bu a khuar tawh chu thu lam hian a luahlan ta ni ngei tur a ni a, hla hi a phuah zui ta lo a ni’ a ti a (ZoramPar137). Hemi bakah hian ‘Zikpuii Pa nunah hian midangte tana an nun leih bawtute, mi huaisente, pasalṭha, tlawmngaite ngaihsanna a lian hle a ni tih a hla aṭang hian a lang. Japan ral beia thi ta, a pu Hualrothanga pawh a mumangah chuan Japan ral tukdawla, hnehna nena rawn hawng angin a hmu a. Miten khawvel ropuina leh lalna te uma an phet suau suau laiin mahni lam hlawkna te, hmingthanna te, ropuina thuam te hlipa, lawmman hmuh beisei hauh loa fahrah rethei tak enkawltu Father a ngaihsanzia heti hian a sawi a,
Kulhpui ni la za ral sang sawm lian mah se,
I chhunga awm ka muang awm mang e.
A ti a, Khawvel hripui – mahni hmasialna leh duhamnate chu ral ang maiin lo lian but but mah se he Father mihuai-a bula a awm chhung chuan a nun a buai dawn loin a hre hial a ni.
Vanapa a hmuh dan pawh hi a sang hle. Mizoram a han thlir a, aia upa zahna a bo a, miahni hmasialna, chapona, uanna, itsikna, duhamna, zu leh saa nawmchennatein a khat niin a hria a, Vanapa a au ta,
Aw, nang Vanapa kan ngai che,
Lo leng leh la Zoram sual thim takah hian,
Remna tlangpui tlawmngaihna i remsa kha,
Seifa thinlung sakah hian han tinung leh ang che tiin a ziak bawk (Zozam Par143,144)
Zikpuii Pa thu lama a kutchhuakte hi han thlir leh ila; Dr. RL. Thanmawia sawi ang khian Zikpuii Pa hian thu lam aiin hla lamah kutchhuak a nei hmasa a, amaherawhchu hla lam aiin thu lamah a thinlung a sawrbing ta zawk niin a lang. Inchhiarzau mi a nihna pawh a thuziak chi hrang hrangahte hian a hriat theih a, a thuziak zawng zawng khaikhawm pawh hi thil harsa tak niin a lang lo a, ‘Mizoram a hmangaih a, zofate tan a ngaihtuahna a sengin amah ngei pawhin Mizo chu a thuziak zawng zawngah hian a dah chungnung zel a, a ngaihtuahna a Mizo ang bawkin a thuziak reng rengah pawh Mizo takin a ziak zel a. A mimal nunah ngei pawh a Mizo-na chu lantirin khawvel hnam dang karah pawh Mizo takin a nung a, a Mizo-puite tan ngei pawh chutiang chu a duhthusam niin alang. Chung zawng zawng avang chuan a thuziak reng reng hi hnam hmangaihna thinlung aṭanga ziak a nih tih hi a hriat a, thu leh hla hmanga ram leh hnam hruai a tumna hi fiah takin a hriat theih bawk a ni.
Zikpuii Pa hian a thawnthu ziak hmasa ber chu hmuhchhuah theih ni tawh lo mahsela a kutchhuak dangte erawh mitin chhiar theih turin ala awm a. A kutchhuah thawnthute hi hetiang hi tihchhuah a nih tawh dante chu;
C.C. Coy. No. 27 – 1986
Kraws Bulah Chuan – 1986
Nunna Kawng Ṭhuam Puiah – 1989
Silvarthangi – 1991
Hostel Awmtu – 1991
Lalramliana – 2000
Hemi hnuah hian kum 1994-ah khan C.C. Coy. No. 27, Kraws Bulah Chuan, Silvarthangi leh Hostel Awmtu tihte hi Lungrualna Tlang tih buah hlawm khatin tihchhuah a ni leh a, chumi hnuah chuan kum 2016-ah Lungrualna Tlang-ah hian Kraws Bulah Chuan tih leh Lalramliana tihte hi telh leh a niin a thawnthu ziah parukte hi Lungrualna Tlangah chhunkawm a niin bu khata chhuah a ni. Amah Zikpuii Pa ngeiin C.C. Coy. No 27 leh Kraws Bulah Chuan tih leh Silvarthangi tih bute kamkeuna a ziak hi han tarlang nghal ila.
C.C. Coy. No 27 ka ziak lai vela ka rilru puthmang chu, Mizo pa, mi mawl tak anga kan ngaih ho khian (khian ka tihna chhan chu, Bombay bul Nasik District-ah District Administration kan training laia ziak ka nih avangin Mizoram chu khawchhak ram hla tak a ni a) khawvel rual elna leh chaw zawnna rama inhainung tura an tha sen leh an buai an manganna te, an beisei leh an mangphan nei tura an ṭanlak dan te, an hlawhtlinna leh an hlawhchhamna zawng zawng ni tin khawvela kan inelna avanga kan ngaihtuah hman loh ang chi zawng zawngte khi ngun taka chhutin ziak chhuak ila, zo pa mi tin khian thawnthu ngaihnawm tak an nei awm mange ka ti ṭhin. Thingtlang khaw hla aṭanga Aizawl an rawn thlir chhoh dan te leh nun kawng tluang zawh tuma an beih dan zawng zawngte ngaihtuahin mi pakhat autobiography ka ziak ta a ni.
Pahnihnaah chuan Indopui pahnihna laia kan uteho sipai officer-a inhlangkaiho kha hriat reng ka duh a. Kings’ Commissioned officer sawm zet tur awmho khan Mizo rilru min pawt sangin Mizo hming an timawi em em mai a. A dik takin khangho khan chawimawi leh zah an phu em em a ni. Mizoramah chuan kan mi hawlhlawr ber berte an nih avangin an nungchang ang puin mihring zia ka din chho ve a ni. Ngaihnawm tak, mawi tak, ropui taka ziak ka duh a, mahse ka thiam ang leh theih ang tawk bak ka khum thei lo a, C.C. Coy. No 27 hi ka theihtawp a ni. (Lungrualna Tlangx)
Kraws Bulah Chuan tih hi Lord Tennyson-a poem ‘We kiss again in tears’ tih aṭanga ka developed a ni a; a bul lam Lalsawma leh Ṭhanchhingi inṭhen tur lunglenna leh khang Indopui II-na boruak ri hulh hulh te kha chu, kan tleirawl tirin khawvel boruak kan tawng chhoh vel dan leh khawtlang lunglenna ka tihlan vena a ni a, Pu B. Lalthangliana’n ‘Naturalism’ a tih lai tak kha ka lunglen vena fo chu a ni. Chutianga lunglenna ka han lantir danah chuan ka hlawhtling nge hlawhtling lo tih chu a chhiartute ngaihdanah dah ila; mi tam takin, ‘nuthlawi hmelṭha Thanchhingi hi i tikhawngaihthlak lutuk e’ an ti a, chu chu ka ngai pawimawh viau a, Kraws bulah chuan tih Part II ziaka Thanchhingi han rehabilitate chu a ṭul hle a, mahse ka la tihlawhtling thei rih si lo a ni.
Silvarthangi thawnthu ka siamna bul chu 1958 District Council budget session zo Champhai lam pana ka hawng chu Lumtui Bangla-ah chawchhun ka ei a; chutih chhung zawng chuan Chawkidar chuan an unau retheihzia leh an chhungte tihretheihna an tawrh dante min hrilh a, a Chawkidar nihnate a chan teuh zia te nen lam ka han hriat chuan ka khawngaih deuh a ni ang, ka chhuakchho chuan ka rilruin thawnthu ka siam ta a. Chung lai chuan ke hlirin kan la kal ṭhin a, ka kal pah chuan thawnthu chu ka siam zel a. Saitualah ka riak chho a, chutah Kawlkulhah, Tuisen bangla ka thlen chuan ka thawnthu pum pui hi ka sawi thei deuh vek tawh a ni! Champhai ka thlen chuan, ni khat chu ka ziak ta a, nilengin ka ziak a ni mai e, ka ziak zo nghal deuh vek a ni. A tawpna sentence erawh hi chu ka ngaihtuah chhuak zo nghal mai lo a; zawh lohin ka dah reng a. A hnu feah ka bial fanna lamah Bungzung daia ka kal laiin ka hre fuh ta a, ‘Tichuan, chu mite pahnih, humsual dai palha lamlet tawh hnu, hmangaihnaa tuihal ve ve chu…..etc’ tiin ka titawp thei ta a ni. A tirah chuan a thawnthu hming atan hian ‘Chawkidar Fanu’ ka ti a; mahse Pu B. Lalthangliana’n, ‘hel kual hel kual ai chuan Silvarthangi i ti law law mai ang, a awm zawk’ tiin rawtna a siam a; Pu Siamkima ka lo hnial tawhna angah khan, a chhan ka hre lo, Pu B. Lalthangliana chu ka lo pawmpui ta mai a, ‘Silvarthangi’ tiin ka rawn chhuah ta a ni (xii- xiii).
Zikpuii Pa ngeiin ‘Ka Masterpiece’ a tih hial Nunna Kawng Ṭhuam Puiah tih bu hi F. Vanlalrochana chuan hetiang hian a thlir dan a sawi a – Pathian hmangaihna ang em em chu ni lo mah se, Zikpuii Pa’n ‘Ka Masterpiece’ a tih hian Nunna Kawng Ṭhuam Puiah tih Novel-ah hian hmangaihna dik leh ropui chu kan hmu a ni. A thil siam mihring pakhat, India hmarchhak tawpa seilian ve maiin heti khawpa nasaa hmangaihna a nei a, chu chuan a nawr kal a nih si chuan Pathian hmangaihna phei chu eng ang takin nasa ang maw?
Nunna Kawng Ṭhuam puiah hian hmangaihna chu a lai takah a awm a; chumi hual chuan thil dangte chu an vir vel a ni. Planet pariatte’n ni an hel a, ni aṭangin lumna an hmu a, enna an hmu ang hian hmangaihna chuan he thawnthu hi a chhun eng a, beisei bo tawh hnu beiseina a pe a, dinhmun chhe tawhte a khai chhuak a, hmangaihna hmachhuantute mal a sawm a, hmangaihna chuan kawng a tieng a ni. Chu hmangaihna chuan Mizo tlangval Chhuanvawra chu thuam a ni a, ‘Hmangaihna chuan engkim a tuk dawl’ an lo tih ṭhin chu he thawnthu-ah hian a dikna kan lo hmu ta a ni.
‘A tawpah chuan hmangaihna chauh a ding chang ang’ tih pawh a dikna kan hmu – Zikpuii Pa’n epiloque a ziah lehah hian, Capt. Ranade-a chu hnung lama a sual te’n a rawn um pha leh a ni tih min hmuhtir hi. Hmangaihna hmanga thuam Chhuanvawra chuan hmangaih tlak tawh loh Ngurthansangi chu a zawng chhuak a, hmangaihna hual vel karah chhungkua a din ta a ni tih kan hmu.
Zikpuii Pa khawvel hi hmangaihnaa a khat a ni a. A nupui a hmangaihna leh Mizo hnam a hmangaihna hian a khawvel a luah khat a. Chumi thu chu, Nunna Kawng Ṭhuam puiah hian kan hmu thei a ni.
Comments