NANGMAH LEH KEIMAH

Mahmuaka Chhakchhuak

Nov. 11, 2023

Zahawmna hi mi ṭhenkhatte hi chuan lei theihah an ngai emaw tih mai tur a ni a. A chhan pawh hming bula ‘Dr.’ tih dah lante hi zahawmnaa an ngaih vang ni berin a hriat a, chutiang chu khawi hmunah emaw lei mai tur alo awm a ni awm e. Ṭhenkhatte lah hian kohhrana kan nihna leh kan rawngbawlna hi hmun dangah pawh chhawm chhunzawm zel kan tum emaw tih turin ‘Upa’ kan nihna chu kan hming ziahnaah ziah lan tel zel kan han tum bawk a. Nihna ropui leh chhuanawm tak a nihna hi a kengtu lam hian kan tihhmelhem theihna tur lam reng hi ngaihtuah lo kan awm ṭhin.  

Engkim hian hun leh hmun a nei tih hi kan hriat reng a pawimawh a, a nih loh chuan a hmun loa thil awm chu bawlhhlawh a ni tih ang maiin midang mit a tih mim theihna tur hi a awm ṭhin. Manmohan Singh ngei pawh hi Politics lama ke a pen hma chuan Punjab University-ah Professor puitling a ni tawh a, Professor hmingṭha leh mithiam bikte’na an chelh thin University Grants Commission (UGC)-ah Chairman pawh alo ni tawh bawk. Chutiang taka mi chhuanawm pawh lo ni tawh mahsela Politics lamah chuan a ‘Prof’ chhunzawm tawh hauh lo a, amah phei chuan Manmohan Singh tiin a hming a ziak mai ṭhin zawk a, hetiang anga hming bula ‘Dr.’ emaw ‘Prof’ tia dah hi ching lo mi chhuanawm tak tak an lo tam mai. Mi thiam chungchuang Shashi Tharoor ngei pawh hian a hming bulah engmah a dah lo a, J.H. Lorrain & F.W. Savidge te leh Abdul Kalam te ngei pawh khan an hming bulah engmah an dah ngai lo. An hming ngau ngau ringawtin ziak ṭhin mahsela a hretu apiangte chuan kan ngaihsanloh phah chuang hauh lo a nih hi.   

Nang leh kei ngei pawh hian kan ropuina leh kan ropui lohna tur hi kan kuta awm a ni tih kan chian hmasak a pawimawh hle mai. Midang i ni lo a nangmah ngei i ni tih kha in hre hmasa phawt ang che. Lemchanna hmunah chuan midang lem changin hun hmangin i awm pawh a ni ang, chu hmunah chuan i nihna lang hauh loa thiam takin i chanvo i hlen thei a nih phei chuan lemchang thiam tak i ni tihna a ni ang a. Chutiang lemchanna hmun anga nun hman i tum reng a nih erawh chuan hrechiangtu apiangte’n an nuih tet tet hlauh thung ang che. A chhan eng nge kan tih chuan mihring hian lemchanna hmun leh lemchan nun hi eng emaw hun atan chauha kan ruat vang a ni. 

Kohhran upa leh rawngbawltute hi an chhuanawmin chawimawi phu tak pawh an ni a, chutiang a nih rual chuan upa leh rawngbawltu tih loh tur ang taka thil an tih erawh chuan mi dang zawng aia sawizui hlawh nasa zawk tur an ni leh si. A chhan pawh Mizo kristian zingah chuan Kohhran rawngbawltute chu midang zawng aia kan dah chungnun bik vang a ni. A bik takin Politics khawvelah ngat phei chuan an upa nihna chu an dah langsar viau ṭhin bawkin kohhrana an rawngbawlna hrang hrangte pawh hmatheh takah an nei ṭhin a ni. 

Nangmah ti nangmah tu chu nangmah bawk i nih avangin nangmah kha midang zia la loin nangmah angin awm tawp rawh. Siam danglam theih tawh ngai loh tur i hmel avang khan zakin kimki duh ngai suh la, siam ṭhat leh tih danglam theih zawk i mizia leh ṭawngkam hman ṭhin erawh a tha lo a nih chuan tih danglam tum zawk ang che. I pumraw len bik vangin langsar bik ta lua-ah in ngai lo la, midang aia i tet deuh zawk avangin inthlahrung ngai bawk suh ang che. Mi reng reng hi kan hriat rengna zawk chu an thiltih leh ṭawngkam vang zawk hian kan hrereng ṭhin zawk a ni. Vankhama chu Mizopa-ah chuan palian pawl tak chu a ni ngei mai, nimahsela tun thlenga kan hriat rengna zawk chu a palen lamah niloin hla phuah thiam a nihna zawk chu a ni. Hmelṭha leh pian nalh te hi chu a hlutna hmun leh pawimawh bikna hmun chu an awm ṭeuh meuh mai a, chu hmunah chuan an danglam bikna chu an lansarh phah reng bawk a ni. Nimahsela, chu hmun chu a bika buatsaih a ni fo bawk tih hrereng ang che.  

Kei hi feet 5 leh inches 8-a sang ka ni a, inthlahrung chi tak hi ka ni. Ka inthlahrun leh zahzum avang hian inhmuh tet chem chem chang a awm fo mai. A chang chuan hmelchhe bik tlat te hian ka inhre bawk a, insit chang lah ka ngah mai, chutiang chuan nun a hneh awl bik viau mai lehnghal a, sim a ṭhat rualin sim erawh a har em em mai bawk si a, thil ṭha lo tak a ni. Nimahsela tunah chuan chutiang rilru chu paihbo ka tum ve hret hret a, paihbo theih hun a la thlen ngei pawh ka ring. Ka incheina avanga ngaihdan neitu chuan incheina ka tihdanglamin a rilru a danglam leh mai dawn a, chutiang chu reilote thil mai chauh a ni a. Chu aia pawimawh zawk chu ka thiltih leh ṭawngkam zawk hi a ni.  

Mi i hriatrengna kha han ngaihtuah teh, danglam thei lo an hmel chu a ni ngei ang. An hmel dawt chiaha i hriatrengna kha an thiltih leh an ṭawngkam a ni leh ang. Chutiang chuan nangmah pawh an rawn hriatrengna tur che a ni. Danglam thei lo thil avangin i awmdan tidanglam suh la, midang aia hniamah (inferiority complex) inngaih phah suh ang che. I kianga awm chu nangmah ang bawka mi pakhat ve mai a ni tih kha hrereng la, a chunga ṭhat i chhuah chuan i chungah pawh ṭhat a chhuah ve thei tih hria la, rilru pangngai takin kawm ang che. A palen avanga a laka inthlahrung i nih chuan mi pangngai i pha meuh lo a ni anga, a pa tet avanga i ṭawngkam i thlahdah a nih chuan  mi chapo tak i ni tihna a ni thei bawk ang a, nun awmzia i hrelo tawp tihna a ni ang. 

Nun awmze hriatna bul chu mi zawng zawng hi Pathian siam vek kan ni a, angkhat vek kan ni tih hriatna hi a ni. Hmelṭha pawh hmelchhia te vanga ṭha mai chauh an ni a, pumraw liante pawh pumraw tete vanga lian mai chauh an ni. Ramtuileilo leh piansual vanga danglam chu a awm theih teh meuh mai, chungte chu vanduai vanga thleng a ni a, chutiang chu enhniam phah nana i hmang a nih chuan i rilru chu tih danglam vat angai tihna a ni ang. Khawvelah mi chi hrang hrang leh ze chi hrang hrang neite kan cheng a, mize in anglo tak tak kan nihna hi a famkimna pawh a ni. Chuvang tak chuan i mize pangngai tak khan nung tawp la, lemchangin nun hman tum ngai suh ang che. I mizia chu a ṭha lo a nih chuan siamṭhat tum la, mi thilṭha tih chu entawn atan hmang ṭhin ang che. Nimahsela, entawn theih loh chi leh entawna tlo ngai lo tur erawh a awm a, mi ṭawngkam thiamte thluk ang zela ṭawngkam hman i tum tlat a nih chuan mi nuih i ti za mai mai thung ang. 

Khawvel hi mi hausate vanga nuam a ni ngawt lo a, mi retheite avanga hrehawm pawh a ni ngawt hek lo, intluk tlang taka kan awm avanga nuam mai chauh ṭhin a ni. Mi rethei pawh mi hausa bula tlangnel taka a nuih bawk bawk theihna chu a kiang ami chuan a mah anga a hmuh vang a ni a, ni lo sela a nui ngam hauh lo ang. Chutiang bawkin thawmhnaw manto tak ha pawh chuan a kianga awm, berh ve tak chu a nuihsawh ngawt chuan ama khawvel chu a ti zim sawt tihna a ni. 

Nimahsela hei erawh ka hrilh duh che. Zahawmna hi hmel aṭanga teh tur a ni lo a, hmuhsitna hi retheihna leh hmelṭhat loh bik vanga lo awm ngawt pawh a ni lo. Dik tak chuan pakhat leh pakhat hi inzah vak tur bik kan awm em em chuang hleinem, nimahsela, kan thiltih avang zawk erawh chuan zahawmin kan awm thei zawk a, kan thiltih avang vek chuan hmuhsitawmin kan awm thei bawk a ni. Chu erawh nang leh keia kuta hian a awm thung si. Thawmhnaw chu pawnlama min cheitu mai chauh a ni a, Sum leh pai pawh hmanruaa hmang thiam tu leh hmang thiam lotu inkara awm mai chauh a ni. Hausakna hi sum leh paia teh tur a ni ngai lo a, chutiang bawkin retheihna pawh hi mahni thinlung atanga lo awm mai zawk a ni. 

Nang leh keia hringnun hi kan kuta awm a ni e.