THIL HLUI HUMHALHNA LAMA HARHNA KAN MAMAWH
Mahmuaka Chhakchhuak
Feb. 19, 2025
Tunhnai lawkah North Khawlek dai-a Puk pakhat chu hmuhchhuah a niin chu pukah chuan mihring ruhro ni ngeia hriat engemawzat hmuh a ni a. He puk hi kham, kal harsa taka awm a niin tunhma lamah chuan kal ngaihna pawh an hre ngai loin tun hnuah hian hrui nena uaiin harsa taka luh ngai nia sawi a niin mihring ruhro nia ngaih pawh hi him taka lo awm a ni. Jan. 20, 2022 niah pawh khan Darkhuang Tlang, Lunglei pukpui ram chhungah ruhro engemawzat laihchhuah a niin INTACH lam leh Police lamin a hmuna an han enfiah chuan saranga fuhin an la dah sawn tawh a, an laihchhuahna hmun hi tlang chhip laihzawlna hmunah niin tlang pang aṭanga feet 20 vela thukah niin a chung lam aṭanga laih nge, a pang aṭanga laiha phum ni ang tih erawh ngaihtuah thiam a har hle mai. Heng ruhrote hi a vaiin 40 vel a niin lu ruh ang deuh pawh a tel bawk.
Heng lo pawh hi ruhro laihchhuah sawi tur a awm zauh zauh tawh ṭhin a, engtik hun laia awm nge, tute nge tih leh engtia thi nge tih erawh hriat chianna mumal a awm thei ngai chuang lo hi a buaithlak hle. Archeologist lam mi ka ni lo a, helama thiamna nei pawh ka ni lo nain hetia kan lo khawih danglam nghal mai ṭhin hian harsatna a thlen ngei a rinawm a, khawih danglam lohin a hmun leh hmate chhinchhiah ṭha ila, mithiam zawkte finfiah theih turin lo humhalh ṭha ila thil ṭha tak tur a ni a. Ruhro kher lo, thil dangte ngei pawh humhalh loa tihchhiah hi kan ngah tawh hle a, a bik takin thil hlui enkawl leh humhalh ngai ngawih ngawih tihchhiat hi sawi tur a tam ta hle.
Mizoramah hian thil hlui, hlu tak tak si hi hmuhchhuah alo ni tawh ṭhinin hmuhchhuah belh tur pawh ala awm zel mai thei bawk a. Kan ramah hian keini awm hmaa lo awm tawhte hi mi chi hrang hrang an niin 1500 AD vela kan thlahtute thlangtlak hma hian hnam hrang hrang an lo awm tawha ngaih a ni. Heng, Lung hriam hmangtute hi Tibeto-Burma an ni ngeia ngaih a niin kan ramah an sulhnu hmuh tur a awm nual. Meitei ho pawh hian kan ramah hnuhma an neih tawh ngei nia hriat a niin hmun hrang hrangah an sulhnu ni ngeia hriat hmuh tur a awm. Mirawng ho pawh hi kan ramah eng emaw chen chu an lo awm tawh nia ngaih a niin a bik takin hmarchhak lamah hian an sulhnu hrang hrangte hmuh a ni.
Anni bakah hian Darlawng, Biate leh Hrangkhawl, Dawn, Pang leh Tlanglau, Hmar, Bawng, Mualṭhuam, Kaihpen, Bawmzo, Khiang leh Chawrai ho pawh ka ramah hian hun engemaw chen chu an lo awm tawh ngei a ni tih sulhnu hrang hrang aṭangin a hriat theih. Heng kan ram lo luahtu hmasate sulhnu hi hmuhchhuah tawh engemawzat a awmin hmuhchhuah belh pawh a awm zauh zauh bawk a, chungte chu humhalh a ṭul hle. Hmun pakhat han sawi ila: Vangchhe hmuna ‘Kawtchhuah Ropui’ pawh hi hmanlaia Vangchhe khua luah hmasatute kawtchhuah ni ngeia hriat a ni a, tun hmain helai hmunah hian khaw lian tak alo awm tawh a ni ang tih a rin theih turin lungdawhte hi a tlara phun a niin khaw chhak lamah hmun hnihah awmin khaw tlang lamah hmun khatah lungphunte hi a tlara phun a ni bawk a, chhinchhiah theih chinah heng lungphunte hi 257 chu la awmin hriat a ni a, khawthlang lama phunte chu hmuh tur a awm tawh meuh lo thung. Heng lungphunte hi AD 1450 – 1500 inkar vela awm tawh nia hriat a niin ralven buk pawh panga lai hmuh a ni bawkin chungte chu lung banga kher khuar an ni.
Ziaktu thenkhatte chuan Vangchhe khua hi AD 1888-a Sailo lal Thawmpuia din niin an sawi a, Zoram buaiah khan Vaphaiah khawm niin kum li zet hnuah kum 1972-ah an hmun ngaiah let lehin vawiin thlengin mei mit loin an la awm ta reng a. Thawmpuia Sailo luah hma hian luahtu an awm ngeia hriat a niin kum engzatnge an lo luah tawh tih hriat a ni lo a, Hmar hoin an luah ngei tawh nia hriat a ni. Kawtchhuah Ropui aṭang hian kawng peng paruk a awm a, khawchhak lamah |iau lui pawhin kawng hnih chu a kal a, chu chu Pipute lamliam tih a ni. chhim chhak lam hawiin kawng pakhat chu kalin kawng pakhat leh chuan khawthlang lamah kalin kawng pakhat chuan hmar thlang lam hawiin a kal leh bawkin kawng rukna chuan hmar lam hawiin a kal leh bawk. Heng kawngte hi ‘Pipute lamlian’ tiin emaw ‘Mirawng kawng’, ‘Vai lamlian’ tih leh ‘Mitthi kawng’ titea sawi a ni \hin. Hmun ṭhenkhatah chuan a chhuat leh bangah lung rem a niin a khat tawkin chawlh hahdamna tur remchang takin lungrem a awm bawk. Heng kawng pawimawh tak tak intawhkhawmna hmun a nih avang hian The Great Convergence Point tih a ni nghe nghe.
Kawtchhuah Ropuia lungphunahte hian Mizoin ro thila kan neih; Thi, Darkhuang, Fei leh Phaw, Tavung, Thing thleng, Ramsa chi hrang hrang leh Sava chi hrang hrang mai bakah Sangha lem te Tuthlawh, Hrei, Vaibel, Tuibur leh Samkhuih lem chenin an ziak a, mihring lem chi hrang hrangin an ziak bawkin heng milemte hi a pawng veka ziak a ni nghe nghe. Kum 1985 aṭang phei khan Art & Culture Department-in an humhalh ta a, khawih chhiat leh tihhmelhem khap tlat a niin, Vangchhe khua phei hi chuan tunhma lamah khan heng lungte hi an la darh foin kawtkai lungrem atan leh thil dang dang atan an lo hmang fo ṭhin tawh a, kum 1993 aṭang chuan Vangchhe YMA te ngei pawh hian helai hmuna lungphungte hi laksawn leh tihhmelhem phal loin an veng tlat tawh nghe nghe a, a lawmawm hle a ni.
Mizo thawnthua hmingthang tak Mangkhaia Lungdawh hi Champhai Zotlanga awm a niin lungphun pariat lai a ni a, kum za tam liam tawh ami nia ngaih a ni. Chu Mangkhaia lungdawh ngei pawh chu Zotlang kawn lai taka awm a niin lungdawh awmnaah hian kawngpui laih tlang a nih avangin tuna bazaar bulah hian lungdawhte chu sawn a ni a, bazaar bula an dahna hmun pawh chu field atana hman duhna a awm avangin lung hmingthang leh hlu takte chu dah sawn leh a ni. Hetiang bawk hian ‘Chhura Fa rep’ ngei pawh Champhai zawla awm \hin a ni a, a lung chu vaw kehin Museum-ah an senglut a, vaw phel ta lo zawk sela a duhawm hle mai. Pasalṭha Taitesena ruh ngei pawh kan khawihsawnin a hmun ngaiah a awm ta lo bawk a. Lunglei Civil Hospital kiang lawka ‘Tarmita Khawthlir’-na lungpui ngei pawh chu tute kuthleiin emaw an lo ti bung tawh bawkin Pi Zadingi sakei chehhlumna hreipui leh Sakei vun ngei pawh hmuh tur a awm ta lo.
Thildangte pawh sawi tur a awm nain heti chinah ngawt pawh hian kan kuthleina leh a hlutna hre loa kan khawih danglam dan chu kan hrefiah theiin a rinawm a, a pawi hle a ni. Keimahni ngei pawhin kan la hlut deuh deuh tur leh khualzin hipna ṭha tak tur a nih laiin a neitute ber zawkin kan ti khawlo ṭhin ta zawk si hi a pawi hle mai a, hetiang, thil hlu leh pawimawh humhalhna lamah hian harh tharna kan mamawh hle mai a, awareness pawh a ṭul hle.
Comments