DARI THLAN TLAWH THU

Mahmuaka Chhakchhuak

March 17, 2025


Thomas Herbert Lewin (1839 – 1916), Mizoin ‘Thangliana’ tia koh thin kha East India Company hnuaiah sipai lumum niin, kum 1857-ah India rama an rawn luha hna a thawh that avangin kum 1864-ah kaisangin Chittagong-ah sawn a ni a. Helai hmuna a awm tirhah hian Captain-ah inziak tlingin kum 1865 November 14-ah Mizoram lama kal turin a hote nen an rawn chhuak a, kum 1866 atangin Chittagong Hills Tracts-ah Deputy Commissioner a ni. 

Kum 1872 laihawlah Lungchem nula Dari nen inneiin fa pakhat, mipa an nei a, nimahsela a kal thei chauh tihin a boral hlauh mai a, an sun hle. Thangliana hian Mizo lal 27-te chu kum 1873 December thlaah Calcutta tlawh turin a hruai a. Kum 1874-ah Mizoram chhuahsanin a nupui Dari hian a zui ngam loh avangin an inṭhen phah a, lungleng leh khawhar tak ve vein an hun an hmang ral a tihtheih awm e. Dari chuan Sirte tlang aṭangin an khua Lungchemah let lehin a nu leh pa a dawm hlum tih a ni a, a laizawn Chawngi, pasal neia lo sun ve tawh bawk nen chuan in khatah awmin an inṭanpui tawn a, kum 1929-ah Dari hi boralin a thlan lung hi Chawngi chuan a phun a, chu chu vawiin thlenga hmuh theiha la awm hi a ni.

Dari thlan hi kohhran lamin a chhiat mai lohnan tiin Biak in hung chhunga phun sawn an tum tih thawm hriat a nih veleh Lunglei Chapter INTACH chuan committee nei nghalin Lungchemah hian kal nghal nisela, kohhran lam leh khawtlang hruaitute pawh kawmin Dari thlan hi humhalh theih dan a awm hram lawng maw tia ngen turin Lunglei Chapter INTACH aiawhin Pu Saihnuna Sailo, Dr. Lalhminghlua leh Pu JC. Vanlalhmuaka te chu March 14, 2025 (Zirtawpni) ah khan zing dar ngaa chhuakin Lunglei aṭangin Lungchem pan a ni a, tluang taka kalin khawtlang hruaitute’n lo dawngsawng a, Pu Dawnga te ina thingpui senhang inzawh chuan Dari thlan hi tlawh nghal a ni.

Lungchem hmar lam Changpui khaw lama kalkawng hrul maia Bung lian tak pahnih thlazar hnuaia awm niin, Dari thlan hnaih takah chuan Tualram kung lian tak, feet hnih hawlhtlang laia lian tur hi a awm bawk a. A thlan hnaih tak, feet khat emaw lekah chuan thlan lung lian vak lo, feet hnih emaw leka sang hi phun a ni bawkin chu thlan lunga inziak erawh chhiar theih a ni tawh lo a. Dari thlan hi phun sawn a ni tawh em, tuna mi hi a hmun dik tak a ni em tih erawh chiang taka hriat theih a ni tawh lo a, tuna a lan danah erawh phun sawn a ni dawn em ni tih chu ngaihdan awm thei a nih rualin a kianga thlan dangte nen hian an inhnaih deuh hlek avangin chep taka phun nge tih hriatthiam a har deuh.  

Tichuan, uluk taka thlan chu tehkual a niin a kianga hnimte pawh sam fai a ni bawk a, thlan hi a hlai lam 93 cm niin a san zawng hi 110 cm a ni bawk a, thlan lung chhah lam pawh 131/2 – 151/2 cm a niin a awmna hmun tak pawh hi N23.13299 leh E92.61221 a ni. A thlanah hian a khuara inziak a awmin a fiah tawh lo hle nain hetiang hi a inziak dan chu a ni a;


IN LOVING MEMORY OF


DARI K74 K.R

CHHAKCHHUAK


TH.8. 4. 29 ACHAWLTA


CHAWNGI 


Dari thlan atanga feet sawm hnih emaw lekah Chawngi thlan awmin hei erawh phunsawn tawh ni ngeia hriat a niin Chawngi hi Dari thlan lung phuntu Chawngi hi a ni ang em tih chu hriat theih ni chiah tawh lo mahsela Dari boral hnu lawk, kum 1930-a boral a nih vang hian a ni mai lawng maw kan ti deuh a. Chawngi hi Chalngenga nupui a ni em tih pawh hriatchian a ni chiah lo nain ni tura ngaih a ni deuh bawk.

Tukthuan eikhamah chuan VC House-ah khawtlang hruaitute nen inkawmhona neih a niin Dari chanchin hi kan hriat ang ang sawihona neih a ni a. Kan hriat chin a thui lo a, keini phei chuan Pu Lalhruaitluanga Ralte ziak Thangliana bu chu kan hriatna hnar neihchhun a ni deuh mai avangin chu bak chu sawi tur kan nei tam lo hle. Anmahni (Lungchem khawtlang hruaitute) lam chuan Pu RK. Lalhluna ziak ROTHANGPUIA, THANGLIANA & DARHMELTHAI bu chu an rawn phawrhin chutah pawh chuan a inziak thui lem chuang lo. He lehkhabuah phei hi chuan Dari hian Sirte tlang aṭanga Lungchema a kir leh hian a laichin Chalngenga Chhakchhuak leh a nupui Chawnghluti Chhakchhuak chu bel angin leh pasal dang nei lo angin a ziak a (53). Pu Lalhruaitluanga Ralte erawh chuan pasal nei angin a ziak a (278), a tar zual hnuah erawh a laichin Chalngenga leh a nupui Chawnghluti te hnenah awm angin a ziak bawk (283).    

Tin, rambuai vanga khaw khawm leh khaw hal vangin ziaka thil an chhinchhiah ang angte pawh a kan chhiat zawh hlawm avangin leh titi-a inhlan chhawn mai chu kan hriatna hnar a nih rih avangin thil sawi thui a har a. Lungchem hi kum za chuang daih a nih tawh avangin hriatrengna (souvenir) bu an buatsaih lamah pawh ziak nia hriat a niin a bu hi hmuh mai tur a awm rih lo a, ngaihven chhunzawm zel a ni bawk.  

Dari thlan bakah hian Lungchem hming put chhan ber “Lungchem” hi a awmna hmun tlawh a ni a, Lungchem tak erawh lo awm tawh loin a awmna hmun lungpui (?) erawh a lian hle mai a, teh kher loa rinthua sawi chuan a dung lam hi 50fts vel niin a vang lam hi 10fts vel a ni awm e. A chung zawl awmin tlemin a awi deuh bawk a. A pang vel hi ruahtui leh nisa avangin a khem nasa tawh hle tih a hriat theih a, lung sakhat ni loin lung nawi insawhmuk ni berin a hriat. Nghenchhan dang nei loa mahnia to lurh a nih vang hian a dangdai hle mai a, humhalh erawh a ngai hle.

Heng bakah hian kum 1966 vel aṭanga 1987 thlenga thlawhna ṭumhmuna hman pawh a hmunah thlir a ni a, India sipaite khan Lungchemah hian hmun neiin awmhmun an bengbel ṭan a, hmun pawimawh takah an lo hmang tawh a ni. Lungchem ram chhung chauha awma an sawi “Thingmak” erawh hmun danga a awm ve tho a rinawm nain a mak ve riau mai a, thla kan lakpui bawk a. Haw lamah Brig. T. Sailo pianna khua Ṭhuampui-ah thingpui inin kan chawl a, amah Pu Ṭhena khan vawiinah hian a khua hi hmu ve ta sela hmasawn chak a tih ve ngei a rinawmin in leh lo leh a mi chengte reng reng chu zahpuiawm loh tak vek an ni. 

A tawp ber atan chuan Thangliana nupui Dari chanchin hi thui tak sawi tur a awm lo pawh a ni mai thei a, a awm ang angte erawh lakkhawm zel tum a ni a. Amah Dari hi hmeichhe hmeltha tak leh lian tha tak a ni tiin an sawi bawk a, Thangliana nena an inṭhen hnuah phei hi chuan khawhar reng rengin nitin hun a hmangin lainatawm takin a awm nia sawi a ni. Tunah hian Lungchem khawtlang hruaitute nen Dari chanchin hi ngaihven zel a niin sawihona hun pawh la neih leh tum a ni bawk a, a chanchina hriat dan inanglote pawh dik taka hre thei tura ngaihven zel a ni. Hemi kawngah hian Lunglei Chapter INTACH chuan a ṭul apiang ngaihtuah an huamin Dari thlan ngei pawh hi hmun pawimawh leh hlu (Protected Site) atana enkawl chhunzawm zel nise an ti bawk.  


Comments

Popular posts from this blog

CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)