RAM RAWNGBAWLNA
Mahmuaka Chhakchhuak
March 15, 2025
Mi pangngai chin chuan ram hmangaihna thinlung hi kan nei theuhin a rinawm a, chutih rual chuan ram kan hmangaih dan erawh a inang vek kher awm lo e. A thenin ram hmangaihna avangin political party an zawm a, a thenin sorkar hna an thawkin a thente chuan ram hmangaihna vang zawkin an hmaa thil tha tak nia langte an tlansan bawk a.
Albert Einstein khan a pian leh murna German chu a nun humhim duhin tlan chhiatsana pian leh murna ram chu chhuahsanin tlawm takin awm mahsela ama hnaah insawrbing a duh zawk avangin Israel ram hruaitu (President) atana sawmna zahawm tak chu a hnawl ngam tho a nih kha. A awmzia chu a theihna leh thiamnate chu engmahin a tihbuai a remtih loh vang a niin a hun zawng zawng chu chulama hman a duh vang a ni a, chu chu ram hmangaihna thuk tak a ni kan ti lo thei lo ang.
India President hlui APJ Abdul Kalam ngei pawh kha kum 1998 khan Union Minister ni thei ngei tur a nih laiin a ni chuan ‘Project pahnih buaipui lai ka nei a, hengte tan hian ka hun puma ka inhman hi ram tan a tha zawk ang e’ tiin a hnar a. Nimahsela a thiamna leh finnate chu ramin a mamawh tlata an hriat avangin kum 2002 – 2007 chhunga India President turin an sawm thlu ta tho a nih kha.
Politics hi ram leh hnam hmangaihna bera ngaitu mi tam tak an awm a, a dik lo e tihna ni chuang loin kawng dangte pawh ram leh hnam hmangaihna a awm tih hi kan hriat hmaih loh a tha. Kan rama political party ding tawh tam takte chanchin han zir hian ram leh hnam hmangaihna vang lam aia politics kalphung dik tawk loh vanga party din hi a tam zawk mai awm mange a tih theih ang.
Kan rama politics boruak a awm hmaa khawtlang nun leh mitin nun hrim hrim kha a nuamin vawiin hun nen chuan a kar a hla ta hle mai. Lal neia kum zahnih vel zet khawtlang kan lo inawp tawhna kha a tha lo zawnga sawi theihna tur tam tak a awm rualin a that lohna aiin a thatna lam sawi tur a tam zawk ngei ang. Lal neia rorelna (Monarchy) hi khawvelah kum sang tam tak lo kalpui tawh a ni a, hriat theih china hla berah chuan BCE 3000 velah khan Egypt lamah chuan Pharaoh thlahte chuan an lo kalpui tawh a. Mesopotamia lalte pawh chuan hetiang bawk hian khawtlangah rorelna an lo nei tawh bawkin medieval period (500 – 1500 CE) ah ngei pawh Feudal monarchies leh Roman empire te chanchinah kan hria. Vawiin thleng pawhin British lalram pawhin lal inthlahchawng an la nei a, ram rorelnaah ngei pawh hmun pawimawh ber ber an la luah.
Kum 1946-ah Mizo Union a ding a, a dinchhan lian tak pakhat chu ‘Lal Ban’ duh vang a ni. Kum 57 lai min lo awp tute (Kumpinu sorkar) pawh chuan kan mizia an hriat chian avangin political party din kha min lo remtihsak lo reng em ni tih turin min chhuahsan dawn hnaihah chuan phalna min pe a. Party kan din a, kan bawh nghal ruih ruih a, Lal rorelna duh lohna thawm chu an vaw lianin hmun tin maiah hla phuah elna ri chu hriat tur a awm bawk a. Nimahsela Party thar (MU) ngeiah pawh chuan reiloteah chhungkaw buaina thleng nghalin a dintu ber R. Vanlawma phei chuan hmun hulum lai a chang thei reng reng lo a, kum 1961 alo thlen leh meuhah chuan party thar, MNF dintu zingah a meizang hlaptu berte zingah a tel leh hman a.
Mizo Union hruaitu hmasate kha mi chhuanawm tak tak an nih rualin an khawthlir a thui vak bik lo a. Pu Saprawnga phei chuan Mingo hoin kan ram an chhuahsan thei kha a ring lo a nih kha. Tichuan, MU chuan ram rorelna fawng chelhin thil thar an han kalpui tak nain harsatna an tawk chho deuh reng bawk a, Bawrhsapte nen phei chuan lungrual taka hun hman an nei tlem hle. Reiloteah UMFO (Zalen pawl) a lo ding bawk a. Zalen pawl leh MU inepna boruak chuan mipuiah a tha lo zawngin nghawng lian tak tak a nei a, mahni pawl (Party) ruihpuina boruak chuan kohhran leh khawtlang nun a nghawng nasa hle a, party awm hmaa khawtlanga tlawmngai pawl kan lo neihte ngei pawh chuan harsatna an neih phah a.
Chutiang taka political party inepna boruak avang chuan vawiin thlengin tlawmngai pawl leh kohhran lamte chuan an hruaitu atan ‘political party-a inhmang lo nise’ tih chu an duhthusam a ni hlawm tain party nena inthlunzawm chu an duh lo tlangpui zel a. District Council kan nei a, kum 1952 – 1972 chhunga kan rama rorelna fawng an chelh chhungah ngei pawh khan party inepna boruak lian tak tak a thleng fo a, tumkhat phei chu Pu KC. Lalvunga ‘No Confidence Motion’ putluh dawn avangin a fawng chelhtu lam chu an awm hle hle thei lo a, an buai hle a nih kha. Chutih rual chuan MDC hunlaia ram hruaitute zingah ram leh hnam hmangaihna tak tak nei hruaitu mi eng emawzat an awm a, anni vang chuan vawiin hun thleng thei kan ni ti hialin sawi ila kan uar lutuk kher awm lo e.
Mautam hnu lawka political party lo ding thar MNF dinchhan kha ram leh hnam tana dinhmun sang zawk duhna vang chu a nih rualin a nihna zawk takah chuan district council thuneihna hmanga kan inkaihhruaina sawhkhawk kha a ni thei mai awm mange a tih theih mah zawk. A din tirh phat atangin thalaiin an bawh nghal ruih ruih a, an vung viauin reiloteah zalenna duhin zoram mipuite chu rahbi thar min kaipui a, India awpna hnuai ata zalenna sualin rammut a ni a, rei tak chhung India sipaite nen inkah buai a niin nunna hlu tak tak chan pawh an thahnem hle. PC party lo dinchhan pawh a tulnain a urthluk vang tiin sawi ila a dik ber awm e. Nimahsela an ni pawh chu chhungkaw boruak neuh neuh avangin chanchin tha leh a chhe lam sawi tur a awm nual bawk a.
Politics-ah thiam tak tak nei loin kan kal mawp mawp zel a, thil dang zawng aiin politics chu ram leh hnam hmangaihna ber tur emaw tia ngai mi tam takte chuan lalna leh thuneihna inchuhin harsatna an siam chawl lo a, engmah hre ve hlei lo mipuite thinlungah an hri tha lo tak takte chu khung zelin lemchan zawng zawnga lemchan tenawm ber hmangin ram an inhmangaih siak a, mipui hmaa miittui tla chunga thusawite chu a hmutute chuan a tak tak emaw an lo ti zo ta bawk a. Chutiang boruak chuan vawiin thlengin min la chim buai reng a, tun hnaiteah erawh politician zingah ‘A tak ram’ nena ram rawngbawl duh an rawn chhuak tan ta niin a hriat a, a lawmawm hle.
Kan ram hian hmangaihtu tak tak a mamawh tawh hle mai a, retheihpui tak tak ngama ram rawngbawltu hi kan neih lohna chin pawh a rei ta hle mai bawk. Pu HK. Bawichhuaka leh Pu Ch. Chhunga te ram rawngbawl danah khan tunlaia ram veitu inti tam takte hian zir tur kan ngah hle thei awm e. Hawh teh u, kan ram hi hmangaihna tak tak nen enkawl ila, kan tu leh fa, rawn la awm zel turte tana chenna tlakin vawiinah hian keini hian i enkawl ang u. Kuthnathawktu pawhin thahnemngai takin thawk mawlh mawlh zel sela, zirlaite pawhin ram leh hnam tan tiin thahnemngai taka zir bawkin sorkar hnathawkte ngei pawhin theihtawp chhuahin kan ram tan hian hna i thawk theuh ang u. Chu chu ram hmangaihna dik tak zawk chu a ni a, chu chiah chu ram rawngbawlna ropui leh tha ber zawk chu a ni.
Ram hlui zia kan tih mai: Mahni hna aia thildang vei zawka hun tam tak kan hmang thin hian midang mit a ti mim thin a, keimahni ngei pawh hlawhtlin chu sawi loh, eng kawngah maha chhawr tlak loh leh chawrchhuak thei loin min siam phah hial theih bawk avangin mahni hna theuha thahnemngai taka thawh hi ram leh hnam hmangaihna thuk tak a niin ram rawngbawlna pawimawh tak a ni tih hi inhrilh nawn fo thin ang u.
Comments