NGAIDAM LA, THEIHNGHILH RAWH
Mahmuaka Chhakchhuak
March 30, 2025
Kum 1975 January 13 tlai lam dar li vela IGP, DIG leh SP te kahhlum an nih vang chuan Mizoram chu a thim lehzualin mipui nunaute tan ngei pawh pawn chhuah ngam loh khawp hialin boruak a rit a. India Prime Minister Indira Gandhi chuan June 25 zanlaiah India ram pum huap turin “Emergency” a puan bawk avang chuan boruak a ralmuang lo hle.
Emergency puan lai hian India ram hmun tam takah Congress nilo Party dang hruaitu tamtak man an niin Chanchinbu mite ngei pawh an thuchhuah zawng zawng endik sak an ni bawk a, kum 1977 March thlaa Emergency hlih a nih thleng khan Party hruaitu Jail-a khung engemawzat an awm. Maintenance of Internal Security Act (MISA) dana man kha mi 34,988 chhinchhiah an niin Defense and Internal Security of India Rules (DISIR) hnuaia hren beh mi 75,818 lai an awm bawk. Political Party hruaitu man zingah hian Jail tang rei tak tak an awm a, chungte chu: Jayaprakash Narayan, Moraji Desai, AB. Vajpayee, LK. Advani, George Fernandes te hi thla 19 lai tang an ni.
Mizoramah ngei pawh June 3, 1976-ah Pu Thena leh a thawhpui, mi palite chu MISA danin man a ni a, a hnu lawkah midang pangate chu man leh a niin heng bakah hian man leh tur - black list pawh engemawzat an nei bawk nia hriat a ni. MISA dana an mante chu:
Brig.T. Sailo. R. Vanlawma, C. Vulluaia, Pi Sanglianchhungi, J. Kapthianga, Rev. Sakhawliana, Lallianzuala Sailo, K.M. Biaksailova, H. Kiautuma, A.V. Pakunga, Hmarliana, Tv. Rohlupuia leh Thanhawla Lungmualte an ni.
Heng an mi mante hi Nalbori Jail-ah tan tir an ni a, Pu Thena erawh amah chauhin Nowgong Special Jail-ah tan tir a ni thung. Nowgong Jail-a a tan lai hian a hriselna pawhin a tlakhniam phah hle a, a khaw hmuhte pawh fiah loin amah ngei pawh a khur a khur thin a, damdawi dik lo an pe a nih rin hial a ni. Mi thenkhatte chuan a at phah mai an ring hialin an khawngaih hlawm hle a, dama a chhuah leh theih an ring lo hial.
Tichuan, Emergency hnuaiah Mizo mipui aiawh tur MP inthlanna neih a niin PC Party chuan amah Pu Thena ngei chu candidate atana hman an duh laiin a ni chuan midang candidate turin a lo ti a, tichuan Dr. Rothuama chu PC Party chuan an vawrhchhuak ta a. Congress Party chuan CL. Ruala chu an candidate niin Mizo Union lam pawhin HK. Bawihchhuaka an vawrhchhuak a, MDF Party pawhin an President, Jail-a tang mek Pi Sanglianchhungi chu candidate atan an vawrchhuak bawk. March 19, 1977-ah inthlanna hi neih a ni a, March 21, 1977-ah Aizawl Club-ah result puan a niin mi sang tam takin an ngaithla a. MLA Constituency indawt ang zela result puan a niin Aizawl leh Lunglei District chhunga Constituency zawng zawng 26-ah chuan Dr. Rothuama, PC Party candidate chuan vote a hmu sang ber a, thlantlin a ni ta a.
India ram pum huapa inthlannaah pawh chuan emergency avanga pawl hrang hrang inzawm khawm, Janata Party chu Moraji Desai-a hoin an chak a, sorkarna an siam fel veleh June 3, 1976 atangin India ram puma emergency puan pawh chu hlih a ni a. Mizoramah ngei pawh emergency hlih a nih takah chuan MISA dana political party hruaitu mante chu chhuah a niin March 26, 1977 tlaiah Nalbari Jail-a tangte pawh Aizawl Chanmari-ah ropui taka hmuah an niin tang chhuak aiawhin Rev. Sakhawliana chuan “Emergency Jail-ah kan tang theuh a, nangni Jail zauah in tang a, keini Jail zimah kan tang a ni lek a, vawiin niah erawh kan zalen ta vek a, a lawmawm ngawt mai” tiin thiam takin thu a sawi a. Hetih lai hian Pu Thena erawh a taksa a chak lo hle a, tawng pawh a tawng hleithei loin Shillong-ah enkawl rih a ni a.
May 26, 1977-ah chuan damkawr takin Aizawl a rawn thleng ve leh a. Aizawl a rawn panna kawngah hian khaw tinah pangparthi nena lo hmuah a niin Chanamri kawnah bawk ropui taka pangparthi nen lo hmuah leh a ni a, a hmuaktu mipui pawh an thahnem hle. Chanmari kawng atang chuan Dawrpui school-ah mipui sang tam tak chuan an zui pheiin chutah chuan a lawmna hun hman a ni a. Amah lawmna hun hmannaah chuan heti hian thu a sawi a -
“Hei, taninah hun eng emaw ti chen chu ka lo tang tawh a. Kan hriselna te’n a tuarin kei phei chuan dama chhuah leh pawh ka inring lo deuh hial tawh a. Mahse, Pathian mite tawngtaina chu chhan a lo ni ta a. Tun thleng pawh hian jail-a kan tan chhan leh min tantirtu mumal tak pawh kan la hre hlei thei lo. Amaherawhchu, he thinlung pu hian kan lo chhuak a ni – ‘Ngaidam la, theihnghilh rawh (Forgive and forget)’ tih hi. Chuvangin, tu chungah pawh phuba lakna rilru tu mahin i pu suh ang u. Hmangaihna leh thil tih thatin mi hneh i tum zawk ang u” tiin.
Chu thusawi ropui tak chu mipuiin an ngaihthlak chuan ropui an tiin an hnuk a ulh hial a, mittui tla pawh an awmin an thinlung a hneh hlawh hle a ni. Chumi hnuah pawh chuan PC Party chuan ‘Ngaidam la, theihnghilh rawh’ tih chu kum 1978 June 2-a sorkarna an siamah pawh chuan thupui berah an neiin innghahna atan an hmang a. Oct. 13, 1978-a MLA 9 laiin PC Party an chhuahsanah ngei pawh he thu hi vawng nung tlat zelin ‘A pawi mang e, an thil tih hi keimahni mipui leh Zoram tan ngeia a pawizia hi an ngaihtuah tak si lo a’ a ti mai thin. May 5, 1979-a Assam Rifles Lammuala sorkar thar lawmna inkhawm ropui tak neihah ngei pawh chuan mipui hnena a thusawi uar ber chu ‘Ngaidam la, theihnghilh rawh’ tih bawk chu a ni.
Nov. 11, 1979-a Mizoram sorkar thiah a nih a, President Rule-a kan awm takah pawh khan ‘Hei hi Pathian min hruaina zelah ka ngai a, kei zawng politics hi ka thiam lo a, mi tihlungawi dan leh mi lungawi lo thlem dan pawh ka thiam lo a, ka tan lesson ropui tak niin ka hria’ tiin rilru dam takin a sawi thei mai. Remna leh Muana nei tura a chhuahna hmun hrang hrangah pawh a thusawi tam ber chu he thu bawk hi a ni a, MNF hruaitute emaw India sorkar hruaitute a biakna hmunah pawh a sawi tam ber chu he thu bawk hi a ni.
‘Ngaidam la, theihnghil rawh’ tih hi vawiinah ngei pawh hian a pawimawh hle mai, mimal nunah, chhungkuaah leh khawtlangah te hian nunpui theuh ila ava duhawm em, ram rawngbawlna hmunah a ni emaw sumdawnna hmunah a ni emaw khawi hmunah pawh nisela ‘Ngaidam la, theihnghilh rawh’ tih hi thinlungah vawng reng thei ila rah tha tak a chhuah ngei ang. Pu Thena ngei pawh khan thupui bera a neih tlat vang alawm a boral hnuah ngei pawh a chanchin hi tui taka kan la sawi reng fo ni.
Comments