HMATIANG SAWNIN
Mahmuaka Chhakchhuak
May 25, 2025
Zofate tana hmel mawkna lian tak chu kan hnam lungphum sawinghina a awmna hi a ni. Hnam dangin an neih ve loh leh kan hnam bil liau liaua kan lo neih reng thin Aia upa zahna leh Tlawmngaihnate pawh tunah chuan hmuh leh hriat tur a awm tawh meuh lo a, tun hma lama “Chhawrpial run i iang e” kan lo tih ṭhin kha tunah chuan suangtuahna mai chauh a lo ni zo ta! Hnam kalphung a danglam a, kan vantlang nun a lo inthlak bawkin kan sakhuanna ngei pawh chuan hnuhnang a nei thei ta meuh lo zawng a nih hi.
Lungphum tih hi Sap ṭawng chuan ‘Foundation’ tih a ni a, foundation hrilhfiahna chu pathum awmin: Organization, Base or Starting point tih leh Concept or Principle tihte hi a ni. Heng pathum zinga kan han sawi uar duh ber chu Concept or Principle hi a niin eng thil pawhin ruangam a din dan leh a nihphungte a vawn reng theihna tura thurin nghet tak neihna tiin sawi ila a fiah thei mai awm e. Chumi chu pawl zawng zawngah leh a huhoa thiltihna reng rengah a pawimawh lai ber, a chhungril ber a ni. Mizote zingah hnam bil hrang hrang angin awm mah ila kan Mizona ber chu pi leh pute atanga kan chhawm Zonun zemawite kha kan inphuarkhawmna pawimawh ber a ni. Chu chu vawiin thleng pawha kan nunpui tur leh kan parchhuah tir fo tur pawimawh ber chu a ni a, hnam dang laka kan danglamna ber pawh a ni.
Ṭumkhat chu Lunglei atanga Aizawl ka kalin zan dar riat velah hian Millennium Center tual kan thleng a, ka innghahna tur Zemabawk lam pan tur chuan Bus a awm tawh loh avangin Two Wheeler hman tur ka zawng a. MC gate kiang maiah chuan Two wheeler hi a lo dingin a khalhtu helmet khum pawh chu a eng (yellow) ni ngeiin ka hmuh avang chuan “Zemabawk thleng saw engzat nge ni ang?” tiin ka zawt nghal a, chuta min chhan dan mawlh chu ka theihnghilh thei lo. Hetiang hian min chhang a “A mak mang e aw, helaia Two Wheeler nena ka din avanga Two Wheeler taxi anga min han ngaih ngawt mai. Ka helmet khum hi en chiang ve ta che maw le……” tiin min chhang let a. Amah chu kum 20 -25 vel a ni ngei ang a, a ṭawngkam erawh a upa hle mai. A helmet kha eng rawng nge ka hre chuang loin street light eng hnuai chuan a eng ni ngeiin ka hre tlat si a!
Aia upa zahna hi kan nei lo tial tial a, kan zak lo tial tial bawkin technology hrang hrang a rawn chhuah zel bawk avangin a hre lo zawk leh a thiam lo zawkte chu kan bet tial tial zel bawk a. Chu chuan kan khawtlang nun a ti nuam loin pawl anga thawhhona kawng hrang hrangah ngei pawh harsatna a thlen ta fo mai. Keini aia kum upa zawk, a bik takin kum 60 pel tawhte chu ri an hriatna a lo chak tawh lo a, an khawhmuh alo fiah tawh lo bawkin an taksa ngei pawh a lo awngrawp tan bawk avangin ṭhalai ṭhenkhatte hi chuan chutiang an harsatna chu kan hriat hmaih fo ṭhin bawk.
Kum 70 vel kal liam taa ram pawn, Mizoram pawn lama Mizo hnam lo tihmingthatu mi tlemtete chanchin kha a ngaihnawm ṭhin ngawt mai. Hnam dang karah lehnghal khati taka hnam tihmingṭhatute kha vawiinah hian kan theihnghilh mai a thiang hauh lo ang a, an sulhnu hi kan chhui fo pawh a ṭha awm e. Mizoram pawna Mizote’n zirna avanga kan pankhawm ber Shillong khawpuia kum 1935 vela RK. Hranga chanchinte kha a ropui ngawt a sin: A kal tlai avang chuan a ṭhiante eirawngbawl sak chungin a han zir ve a, chuti chung chuan exam-naah a sang berah a ṭangin scholarship a dawng zui bawk a. Chutianga lehkha thiam thei tak a ni tih Rev. Phillip-a’n a lo hriat chuan duhsakin, thla tina cheng nga hlawhin Biak In chowkider-ah a ruai a, chumi aṭang chuan a khawsa thei ve ta deuh a. Shillong-a lehkha a zir lai hian Boy Scout lamahte a inhmangin Assam rama zirlaite zinga King’s Scout hmasa ber, Proficiency Badge dawng phak a ni a. All India Scout Jamboree, 1937 January thlaa Delhi-a neihah Contingent Leader niin Assam ram zirlaite aiawhin an zuk tel a, India rama pumpuia Boy’s Scout tha berah an lo puang nghe nghe a ni. Heng bakah hian intihsiakna chi hrang hrangah pahnihna leh pathumna lawmman an la nual a, Morse Signaling-ah pakhatna an ni bawk.
Chutianga ṭhiante hnena inhlawhfa chawpa lehkha a zir lai chuan mahni inthununna dan zawm tur sawm lai a insiam a, chung mahni inthununna dan a siamte chu:
Mei zuk loh tur
Zu in loh tur
Cinema en loh tur
Kuai/ Kuhva ei loh tur
Hma taka mut a hma taka thawh tur
Chaw vawi 32 ṭhial ziah tur
Zingah khelmual tlan hual ziah tur
Khelmual tlan hual zawhah tuisik khawha inbual ziah tur (thlasik pawh nise)
Ngaihzawng neih loh tur
Inkhawm hun pelh loh tur
Heng vang hi a ni ngei ang a, Shillong-a kum ruk a awm chhung khan dam lohna avanga class thulh a nei miah lo a, lehkha a zir chung chuan Tonic solfa a zir bawk a, kum hnih chhungin Elementary leh Intermediate certificate a dawng a ni.
RK. Hranga hi Mizo zinga Major kai hmasa ber niin kum 1950-ah Major a kai a. Kum 1954 khan Civil Service lamah inletin Indian Frontier Administrative Service (IFAS) hna hawn tharah a lut a. Tichuan, Mizo zinga Assistant Political Officer nemngheh hmasak ber niin NEFA (Tuna Arunachal) ram hnufual takah khuan ‘Sapte’ mawhphurhna chelhin hmasawnna beihpui a thlak ta a ni. IFAS Officer, kum thum chhung mittlung taka a thawh hnu chuan NEFA rama lawmman sang ber Gold Medal dawng hmasa ber tura thlan a ni a. Amaherawhchu, a thawktu mipuite’n hamṭhatna engmah an hmu lo tur chu dika a hriat loh avangin Gold Medal a dawn tur chu pawm loin a aiah mipui mamawh ber Chi (Salt) man awm loa mipui hnena sem zawk turin sorkarah a ngen a, a ngenna ang chu mipuiah Chi chu an sem a, Tangkapui pawh chu Assam Governor Fazl Ali chuan Maj. R.K. Hranga chu a hlan leh ta tho a ni.
Major RK. Hranga chanchin hi thui tak sawi tur a awm. A awmna hmun apianga Mizo taka a nun a, Mizo taka engkim a tih avangin leh tlawmngaihna nunpui tlattu a nih avangin fak leh chawimawi a hlawh thei zel a ni. Keini ṭhangtharte hian kan hmalam hun atana inbuatsaihna tha kan neih a pawimawhin he hnam, ruihhloin a eichhiat mek leh thinlung siamṭhatna mamawh takah hian kan puanven sawichhing ila kan ram neihchhun - Zoram tan hian nghet takin i ding tlat ang u. He kan Zonun zemawi ral lek lek tawh hi kal hmasate thawm avang hian tihdamin lo awm leh mawlh sela, hmatiang sawnin pheilai i vawr leh ang u. Tichuan, he kan hnam lungphum hi nghing tawh ngai lo turin a lo nghet lehzual ngei ang.
Comments