KHAMI NI KHA
Mahmuaka Chhakchhuak
June 27, 2025
Kum 1966 March ni khat zing lam, February ni 28 zanlai a pelh tawh khan Mizo National Front (MNF) Party chuan Mizoram Independence a puang ta rup mai a, khata ṭang khan Mizo District chu Rambuai kan lo ni ta a.
Chutianga MNF Party-in zalenna an puan tak avang chuan India sorkar chuan MNF Party chu sorkar laka helah ngaiin India ram chhûnga Inthlanna hrang hrang - VC, MDC, MLA leh MP - a enga mah chuh thiang lo party an lo ni ta a, ramhnuai mi, underground tih an ni. Kum 1966 aṭanga kum sawmhnih chhunga Mizote'n kan tuarna râpthlâpzia kha a hun lai kha chuan sawi hrehawm tak a ni;
Sialkal tlang dunga awm Selam khua chu Kawlbema khawm tura tih a ni a, Khuangphaha awm phawt turin India sipai chuan thupek an chhuah a. Kum 90 laia upa Pi Nemthangi chuan pasal a sûn tawh a, a fanute’n pasal an nei vek tawh bawk a, naupangho chauh a awmpui a. A chhungte hnenah chuan ‘Kei zawng lam hla kal thei pawh ka nih tawh loh hi, awmna apiangah hnawksak ka ni tawh, zawn ka ngai ang a, chhungte ka tihah mai mai, ti hian keimah chauhin ka awm ang a, min kalsan rawh u’ a ti a. Nimahsela a chhungte chuan an remti lo nasa mai a, an ruala kal tur chuan an ti a. Chumi hnuah chuan a pasal thlan a tlawh a, naupang pakhat chu tuibur chhin siam nan a fanu hnenah chemte hawhsak turin a tir a, chu naupang chu alo thlen hnu chuan a khumah a ṭhu a, a pasal thlalak chu mittui tla zawih zawiha a thlir hnuah chuan a invit hlum ta a, a lainatawm hle mai.
Hetiang thu lungchhiatthlak tak tak hi sawi tur dang pawh ala awm nain duhtawk rih phawt ila. South Chawngtui khuaa Pi Chalkungi chanchinte pawh kha film-a siam chakawm tak a ni bawk. India sorkar lah chuan hmelma beih taka min beiin March 5-ah Aizawl khawpuiah bomb thlakin, March 6-ah Khawzawlah bomb a thlak leh a, March 7-ah Hnahlanah thlakin March 8-ah Tlabung leh Sangau-ah, March 13-ah Pukpui-ah, March 23-ah Bunghmunah, September 6-ah South Mualṭhuamah leh Tuipui-ah thlakin January 31, 1967-ah Hmuntlangah bomb an thlak bawk a. Mizo mipuite tawrhna kha rapthlak tak a ni.
Chutiang taka tawrhna rapthlak tak takte chu tunah chuan thawnthu ngaihnawm sawiin kan sawi thei ta. A chhan chu June ni 30, 1986-a inremna thuthlung ziah a nih tâk vang a ni. He ni hi Sorkar chang ni lo, Kohhran pawhin Ni pawimawh, holiday-ah kum 1987 aṭangin kan hmang ta ziah a.
Kum 1984-a Brig. T. Sailo kaihhruai Ministry term a lo tawp taka UT MLA kan thlân leh dâwn khân Congress party chuan mipui hnênah "Keini min thlan tlin chuan India Sorkar leh MNF Party te hi kan inbiakremtir ang" tih kha an hmatheh a. Development policy-ah Pu Ṭhenphunga kha fakawm êm êm mah se, Pu Laldenga leh India Sorkar inbiak remtira, rambuai nih tawh loh kha Zoram mipuiin an nghâkhlel êm èm mai a, chu vâng chu ni maw, Pu Lal Thanhawla hruai Congress party khan sorkarna an siam ta a.
Chutih lai chuan 1984 kum tir teah IPS officer chhuanawm tak Pu Lalduhoma chuan a hna ṭha tak chelh lai bansanin Mizoramah Congress party a rawn zawm ta bawk a. Amaherawhchu, Pu Lalduhoma kha MLA inthlannaah Lunglei bialah a ding a, a tling zo lo va. Kum 1984-a ruling Party Congress Party General Conference-ah, Chief Minister Pu Hâwlan One man one post hi a ṭha e, kei chu CM ka ni a, Pradesh Congress President chu mi dang ni teh se a tih avangin Mizoram Pradesh Congress President-ah Pu Lalduhoma chu thlan tlin a ni ta a nih kha.
October ni 31,1984-ah Prime Minister Indira Gandhi chu kahhlum a ni a, a fapa Rajiv Gandhi a lo Prime Minister zui a. Kha Ministry kha 1985 kum tîr thleng thei tur mah ni se, Prime Minister rawtnain Election Commission of India chuan December 1984-ah Lok Sabha MP inthlanpui neih tûrin a puang ta a. Chutah chuan Mizoram Lok Sabha MP ah Pu Lalduhoma chu khingtu awm lovin tling nghala puan a ni zui ta zel a. Congress President nih leh MP nih a kawp ta a. Mizoramah remna leh muanna a awm theih nân Chief Minister Pu Lal Thanhawla nen theihtâwp chhuahin rawng an bawl dun rial rial ni-a kan ngaih laiin 1985 Krismas-ah pawh MNF leh India Sorkar chu an la inbe rem leh rih ta lo a.
Kum 1986 kum a lo thar a, January leh February a lo ral a, March thla kan lo thleng chho leh ta. March thla laihawl alo thlen leh tikah chuan MP ni lai Pu Lalduhoma kha MPCC President aṭangin loh theih lohvin a bàn a lo ṭul ta. Engtikah tak remna leh muanna thleng ang maw, a sukuk leh zo mai ang em aw te kan ti leh ta rum rum mai. Englekhawle, Pathianin Kohhranho ṭawngṭainate hi a lo hre reng a. June ni 25, 1986-ah chuan India rama Ruling party, Congress Party Vice President Arjun Singh leh MNF Party President Pu Laldenga te chuan party level-a inhriatthiam tawnna thuthlung chu an ziak thei ta a. Sorkar anga inremna thuthlung pawh an ziak thuai tawh ang tih a rin theih ta bawk a.
June ni 26, 27, 28 leh 29 a lo ral a, June ni 30, 1986 kha khatih laia Home Secretary R.D. Pradhan pension ni tur a ni a. Chawhma an han office a, inremna thuthlung ziah thâwm a la awm lo. Chawhnu thlang herah chuan amah RD Pradhan-a khan "Hei naktukah chuan Home Secretary tharin min rawn thlâk tawh dâwn a, amaherawh chu zanin zanlai thleng hian Home Secretary ka la ni dâwn a. Zâninah hian kan inbiak remna thu hi kan ziak fel thei tawh mai lo'm ni?" tiin Pu Laldenga hnênah a sawi a. A ni dâwn tak e an ti a, an han inko khawm chûk chûk a. Mizoram Chief Secretary leh MNF President leh Union Home Secretary-te kha chu lehkhaa hming sign-tu tur chu an ni a.
Mizo History-a lehkha pawimawh ber tih mai tur, kum 20 rambuaia kan awm hun lo tàwpna tur leh Ramhnuai mite India khua leh tui dik taka an rawn inbenbelna tur lehkha Memorandum of Settlement chu June 30, 1986 zanah India Prime Minister office-ah anni pathum chuan an lo ziak thei ta a ni. Khatih lai khan mobile phone te chu a la awm teuh lo mai a. June ni 25-a Party leh Party hruaitute'n inremna lehkha an ziah tawh kha chuan zan tin mai hian India TV, Doordarshan-a chanchin thar puan hi Zoram pumah kan ngaithla ngun thei khawp mai.
Zan dar 7:45 ah Hindi-in chanchin thar puan a ni ṭhin a, dar 8:45 ah English in puan a ni leh ṭhin. June ni 30 zan dar 7:45 aṭanga dar 8:00 chanchin tharah Mizoram lam thu engmah puan a la awm lo. Darkar khat a lo ral a, English news puangtu hmel a lo lang a, chanchin thar thupui langsar zual a'n chhiar leh a, MNF leh India inremna tih a la awm chuang lo. News item hmasa ber a chhiar mêk laiin mi pakhat hian thu chhiar tur a va pe lai hi a lo lang ta.
Chutah le, Kum sawmhnih chhûng lai Mizoram buaina tawpna turin Mizo National Front Party Mr. Laldenga hruaite leh India Sorkar chuan zâninah khan Memorandum of Settlement an ziak fel ta... tih a rawn chhiar chiah mai kha chuh...tu inah pawh TV en zawng zawng kha kan phu suau va, kan âu ruah ruah ta mai a ni. Pu Laldenga, RD Pradhan leh Pu Lalkhama, Mizoram Chief Secretary-te bulah khan Pu Lal Thanhawla a ṭhu a, an hnungah khan Mizoram Congress hruaitu Pu Zalawma, Pu Rokamlova, Pu Vanlalnghaka leh Pu F. Lalthlamuana te, MLA Pu R. Lalawia te, Mizo Peace Forum hruaitu Pu P. Siamliana leh Pu Lalhmingliana (a hnua Rajya Sabha MP pawh ni ta) te, Pu Laldenga nupui Pi Biakdiki te hmêl te kan lo hmu vuai vuai bawk a.
TV pawh rei kan en peih tawh lo, mipui kha a hmei a pain pawnah an tlân chhuak a, kawng an zawh a, lâwmin an âu rual a, auhla tur hriat sa a lo awm si lo. Pî buhdêng pi buhdêng, pakhatin buh ṭhâp buh ṭhâp an ti a. A hnu deuhvah chuan tu rawt chhuah tâk ni maw, Dêng buh dêng, Dêng buh dêng, Thanhâwla'n buh ṭhâp buh ṭhâp an ti ta a, chu hla chham ringawt chuan Aizawl kawngpuiah an âu tlaivâr a ni ber. A ṭhenin motor ke an halin puak thei pawh a puak nasa a, khatiang renga Aizawl khawpuia thawm ri kha a awm leh tawh ngai lo ang tih hial tur a ni. Khami zan kha chu zan theihnghilh phal tawh loh tur a ni ringawt mai.
A tuk, July ni 1, 1986 chu Mizoram Lieutenant Governor khan Holiday-ah a puang a. Nilêng tih mai tur hian Aizawl kawngpui dingah hlim lâm sahàwk kawng zawh hmuh tur an awm. Remna rah chu hmuh theihin a lang nghal a, mipui hlim thawm kha a ropuiin hriat ava nuam tak ngai em.
Comments