LEHKHA CHHIARIN NGHAWNG A NEIH THEIH DAN LEH KAN THATPUI THEIH DAN TUR
Mahmuaka Chhakchhuak
Lehkha chhiarin nghawng a neih theih dan hi sawi tur tam tak a awm a. Hun kal tawh leh kan hun hman mekahte ngei pawh hian lehkha chhiarin nghawng a neih dan hi sawi tur tam tak a awm ang. Keini hriat ve phak chinah pawh lehkha chhiarin vantlanga nghawng a neih dante, a bik takin nula tlangvala nghawng a neih dan hi sawi tur tam tak kan hre hlawmin a rinawm. Cowboy bu (Cyclostyle-a her ngei kha) kan chhiar nasa thin hle a, kan thu chhiar chuan thinlung alo hneh thin hle bawk. Ram kala chhuah reng rengin kawng (Waist)-ah hruizen kan hreng a, chemte kan pai reng bawk a, mahni tawkah kan confi ve em em thin a nih kha. Ramsa hlauhawm chu sawi loh, Bawng kawlh pawh han tawk ta thut ila kan hmanruate chuan min chhanhim kher angem tih chu ngaihtuah ngai tak tur a ni.
Kungfu bu kan chhiar pawh chuan min hneh hle a ni ang: Thiante hmuh laiin ka invawrhvir sual tawh a, thingphel ka hnek keh zo lo hi kut durh churh khawpin ka awm tawh bawk a, ka zawngchhang lo chiang viau. Chutiang tak chuan kan lehkhabu chhhiar chuan min lo hneh thin dante kha kum tam tak liam hnuah hian ka hre chhuak leh uai uai a. Keini hun hma, kum 1974 velah pawh khan Lalzuithanga ziah ‘Thlahrang’ kha thalaite chhiar hlawh berte zing ami a ni thin tiin an sawi a. Hemi hma deuhah pawh hian kum 1950-a Capt. C. Khuma ziah ‘Maymyo Sanapui’ tih leh kum 1961-a R.L. Rina ziah ‘Lungtiawii leh Parchuailovi’ tihte chu mizo thalaite zingah chhiar hlawh tak alo ni tawh bawk a. Kum 1970 – 72 vela Joe Ngurdawla ziah ‘Wayne Cole’ bu ngei pawh khan Mizo thalaite thinlungah hmun a chang thuk hle mai a, he thawnthua tawngkam bungraw mak tak tak kan hriat tharte pawh vawiin thlengin kan hman uar phah a nih hi. Ramhuai speed tihte leh I tlanchhiat leh si chuan kan inhmuh hunah nangmah chil chhhak ringawt turin hlawhfa ka ruai ang tihte leh Mipa leh mipa chu thih thlengin kan inbei tur alawm tih tawngkam bungraw phawhraw tak takte pawh hi kan la uar viau hlawm.
Heng kan han sawi takte ang hian lehkhabu dangte pawh kan atchilh hlawm hle thin a, Sherlock Holmes bu phei kha chu khawvel huap pawhin atchilhtu an thahnem viau awm e. A bu ziaktu Sir Conal Doyle hian a thawnthu hmasaber ‘A study in Scarlet’ hi kum 1887-ah a ziak a, tichuan a ziah belh zelin kum 1891-ah ‘A Scandal in Bohemia’ chu a ziak zo leh a. Kum 1893-ah ‘The Final Problem’ tih thawnthu chu a tawp berna atan tiin a ziak zo leh a, he thawnthu phei hi chu lungchhiattthlak takin a tawp nghe nghe a nih kha. Doyle hian ‘The Final Problem‘ hi a tawpna atana hman a tumna chhan chu sumdawnna lam a ke pen a tum vang niin an sawi a, nimahsela, a tum ang ngawt chuan a lo ni hauh lo mai le!! Mipui lamin hmun hrang hrang atangin lehkhain an rawn deng ta sup sup mai a, Sober sumdawng pawl phei chuan an Silk lukhumah ngat a sunna thu puanthem tarin sunna an lo nei a, America-ah pawh “Keep Holmes Alive’‘ Club a rawn dingchhuak nghal nawlh mai bawk a, Nula pakhat phei chuan Doyle chu hmaichhanah ‘I chhe hret hrut‘ a ti tawl mai nghe nghe. Midang pakhat pawh chuan Doyle chu ‘Nang hian i that a ni‘ tiin a ankhum hrep nghe nghe bawk a. Chutianga mipui lamin an ankhum a, lehkha phawhraw pui pui an thawn bakah chuan ama nu ngei pawh chuan ziak leh turin alo ngen ve bawk a, kan Aizawl khawpuiah ngei pawh an lo sun ve a ni lawm mi kha....?
Tichuan Doyle chuan kum 8 zet a chawlhsan hnuah chuan SHERLOCK HOLMES thawnthu chu a han kaiharh leh ta a, Holmes thawnthua a ngaihnawm ber tih theih hial turin “The Hound of Baskervilles’‘ chu a han ziak leh ta a, he thawnthua bung ropui ber laite hi Lords Cricket Studium Pavillion hmuna a ziah a ni nghe nghe a ni. Tumkhat phei chu Egyptian Police ho trainning an pek naah Holmes thawnthu hi telh a ni nghe nghe a. Nicaragua ramah pawh chuan Interpol kum 20 tlin lawmna nipah fawmin an ram Postage Stamp-ah Sherlock Holmes thla hi an hmang hial. Tin, film lamah pawh 1903 khan a hmasa ber atan “Sherlock Holmes Baffled’’ tih chu Cinema Hall-ah chhuah a ni a, tunah phei chuan film chi hrang hrang 150 chuang fe ah an siam tawh bawk a ni.
Atlantic kam vela Sherlockian-te chuan Holmes birthday nia an hriat January thla hian kumtinin chaweikhawm an buatsaih thin a, London Society ho pawh chuan Charring Cross Hotel-ah ngat zanriah an kilho thin. Newyork Irregular ho pawhin an inhmuhkhawmna chairman tuboh atan Baker Street-a Kawngkhar thing atanga siam ngat an hmang. Kum 1968 khan British leh America-a Sherlockians mi 40-te chuan Switzerland rama Holmes-a chettlatna tlawh turin an kal a, Richenbach tuikhawhthlaah ngei khan hunserh ve ang reng hmangin Sherlock Holmes Society President Lord Gore Booth-a chu Holmes lemah changin Moriaty-a lemchang pakhat nen an han innuai ve tiang tiang phawt a, tichuan an thu tar tur ken lawk sa “He Tuikhawhthla rapthlak takah hian Sherlock Holmes, Khawvela hnuchhuitu ropui ber chuan May 4, 1891 khan Professor Moriaty chu a nuaibo ta“ tih thu chu puithu takin an hawng ta chauh a ni. Toronto Club pakhata an President chuan Holmes chu an zanriah buatsaihna hmuna thusawi turin a rawn sawm mauh mai tawh bawk a..!
Heng kan han sawi tak atang hian lehkha chhiarin nghawng a neih dan chu kan hrethiam mai awm e. Hetiang taka lehkha chhiarin nghawng a neih theih chuan mimal leh chhungkua emaw khawtlang pawhin kan thatpui theih dan tur a awm ngei ang tih a chiang a, chik taka chhuina leh buaipuina nei chiah lem lo mah ila hetiang hian point hnih lekin han sawi ila:
1. Zonun zemawi kan tih, a bik takin Tlawmngaihna lam hawi hi thangtharte leh kum naupang zawkte tana chhiar theih turin ziak tam ila, chu chuan kan pi leh pute atanga kan zonun zemawi hi kan la chhawmnun theih reng a rinawm. Tunah rih hi chuan hnam dang, a bik takin khawthlang sapho chanchin lam chhiar tur thuziak hmuh tur a tam zawk em ni tih tur a ni a, film lamah pawh ham dang, a bik takin Korean leh Sap ho channa hmuh tur a tam bawk avangin kan thalaite zingah incheina lepchiah tak tak pawh hmuh tur a tam phah a, kan mipate ngei pawh no tak taka kal an tam phah bawk nia hriat a ni a, aia upa zahna tlachham tak tak pawh kan lo tam ta.
Lehkha chhiar tih hian thawnthu lam leh vawikhat chhiara duhtawk theih mai chi thawnthu phuahchawp lam ai hian kan thatpui leh kan hlawkpui theih tur chi lam lehkhabute hi chhiar uar ta zawk ila lehkha chhiar hian awmzia a awm ngei zawk ang. A tir lama kan han sawi tak Cowboy thawnthute kha ngaihnawm thin hle mahsela mimal leh chhungkaw tan hlawkna leh tangkaina a tam lem lo viau mai a, chu ai chuan kan nun chawm thei tur lam hawi lehkhabute chhiar kan uar a pawimawh hle a ni.
A pawimawh ber zawkah chuan kan hnam nun chawisanna leh hnam nun chawi vulna lam hi vawiin amite hian tihmakmawha kan neih a pawimawh hle a, chulam ziahna lehkhabu pawh kan ngaihven a tha hle. Mizo tawng ngei pawhin chulam ziahna lehkhabu kan nei nual tawh a, a bik takin Tribal Research Institute (TRI) buatsaih lehkhabu chi hrang hrangte hi tlawm tak taka lei tur a awm a kan vannei hle. Heng lehkhabute hi chhiar uar a pawimawh a, kan thinlunga cham reng atan pawh a tha hle.
2. Kristianna lam hawi thu chhiar tur pawh kan nei thahnem viau tawhin a hriat a, a lawmawm. Kristianna leh khawtlang nun inzawmna lam erawh chhiar tur ala tam tawk lo em ni tih tur a ni a, helam hawi hi ziaktu lam pawhin ziak uar deuh sela Genesis leh Thupuan inkar thu ngawr ngawr lo deuh hi kan mamawh tawh niin a lang.
Kan rama kristianna hian than len lam a pan rual rualin tun dinhmunah erawh chuan a tlahniam zawngin a thang zawk emaw tih mai tur a ni a, a pawi hle mai. Hei hi a chhan dik tak chu hriat har hle mahsela kan zui ber Krista lam aiin kan zui dan leh a thu kan awih dan hi ennawn a ngai zawk niin a lang. Kohhrana mawhphurhna kan neih leh chanvo kan neihte hi rawngbawlna tur a nih laiin mi tam takte hi chuan nihna emaw kan ti zawk niin a lang a, chu chuan rilru a hruai kawi theih avangin rawngbawlna leh nihna hi kan thliar thiam leh thin si lo a, kawngsira kutdawh kal peltute ang mai khan thinlungah chapona tha lo tak alo pian phah em ni tih tur a ni.
Chutiang bawkin thenkhatte chuan Biak In chhung chauh hi rawngbawlna hmun tur emaw ti tawk kan lo la awm zel a, hmun dang leh Biak In pawn lamahte chuan ring lotu ang maiin awm kan tum ni te hian a hriat thin. Zing tawngtai tuktin chunga hnathawhna hmuna kristianna lang leh chuang miah silote, kohhrana chanvo sang leh zahawm tak nei chunga tawngkam tla hawlh tak tak leh hming bula ‘Upa’ tih ziak thei tawh meuh pawh sawi sep an kai tawh chinah hi chuan kan kristianna hi belh chian a dawl lo hle a ni tihna a ni thei ang. Kan inngaihtuah chian a ngai ta hle mai a, kan kristianna hian Biak In pawn thleng tawh sela Biak In pawn lam zawk hi rawngbawlna hmun pawimawh leh tul zawk a ni tih hi kan hriat thar pawh a tul ta hle mai. Chutiang bawkin kan Pulpit tlang atanga Pathianthu kan sawi thin pawh hian Genesis leh Thupuan inkar chhung ami chauh lo deuhte pawh hi sawi tam a tul ta niin a lang.
A bik takin Kristianna leh Politics hi Thuthlung Hlui hun ata tawh kal kawp reng thin a niin tun hunah ngei pawh hian a kal hran theih tak tak chuan loh avangin helam hawi hi ziaka chhiar tur hi kan neih tam a pawimawh hle. Kum zabi 18 lai khan Europe khawmualpui leh America ramah Harhna nasa takin alo thleng tawh a, chu Harhna chuan Thlarau Thianghlima harhna chauh niloin midangte hmangaih vanga thil tha tihsak duhna nasa tak an lo neiin ram leh khawtlang nun a nghawrh nghing hial a. A bik takin John Wesley rawngbawlna chuan mipui a hneh lehzualin French rama Revolution lo chhuak, thisen chhuahna rapthlak lutuk lo thleng ang kha England ram chuan a pumpelh phah a ni an ti hial.
Vawiin thlenga US-a khawtlang siam thatna kawnga an beihna ngei pawh khu Evangelical Kohhran thawhrah liau liau a ni an ti a. US President hmasa ber George Washington khan ‘Bible tel loin engtin nge ram a kal theih ang ni?’ alo tih angin a takin Bible thu an kalpui a, an pawisa note zawng zawngah pawh ‘In God We Trust’ tih ziak vek khawpin Pathian an rinna an ti lang bawk a, hetiang an nih vang hi nge ni vawiin thlengin ram dangte chuan kan chung en an ni. Kan Pathianthuah ngei pawh kan hmuin Juda hnam leh sakhua mai bakah an sorkar thlengin dah hran a ni ngai lo a, Puithiam leh lal nihnate kha dah hran hleihtheih a ni tak tak ngai lo. Genesis atanga Deuteronomy buahte hian hian fiah takin kan hmu thei ang a, Joshua – II Lalte buahte hian Israel sorkar inrelbawlna (Political affairs) kan hmu bawk. I Chronicle – Nehemia buahte hian Judate sakhaw nun, zirtirna leh inkaihhruai dan (religious affairs) kan hmu leh bawk a ni.
Comments