PASTOR THANKUNGA Chanchin
Mahmuaka Chhakchhuak
April 17, 2025
Pastor Thankunga hi kum 1875 khan Saza khuaah a piangin a pa hming chu Khawtinthanga a niin a nu chu Chawngbuangi Chhakchhuak a ni. A pa hi hla phuah thiam niin pi leh pu atanga mi tha chhung, thangchhuah nu leh pa an nih avangin a hming pawh hi Thankunga tia sak a ni a. A pa hian in lama thang a chhuah hnuin ram lama thang chhuah a tum mek laiin kum 1899 khan Pathian thu a awi tak avangin ram lama thangchhuah chu a hman ta lo a, chhim biala Pathian thu awi hmasa ber a ni.
Thankunga hi tlangval hmelṭha tak leh pian thiam tak a ni nain nupui atana an biakte hi an rem thei mai ngai lo a, zankhat chu a mumangah chhum let but but karah hian awin ‘Darphawka lama tang apiang an him ang’ a rawn ti hi a hria a. A ni chuan ‘Kan chhungin Darphawka lamah kan tang ang’ tiin a auchhuak a, a han harh chuan mumang mai alo ni nain Darphawka fanu Darthuami chu nupui atana an bia a, an beisei ang ngei chuan alo rem ta mai bawkin kum 1898 chuan an innei ta a. Tichuan, fanau malsawmna pawh an dawngin Mizoram mi langsar tak tak fa an lo nei a, an fate chu: Buchhawna, Bawla, Lalmawia leh Chhawnzinga te an ni.
Chung lai chuan Pukpui khuaah an awm a, kum 1898 vel khan Zosaphluia pawhin ava tlawhin Darphawka’n ‘Tuifinriat ral atangin mingo an lo kal ang a, an thuhril chu lo ngaihven ang che u’ a lo tih tawh chu an bengkhawn viau nain an ngaihna an hre lo viau bawk a. Heng lai hian Khasi Contructor Babu Sohon Roy-a hoa Lunglei leh Aizawl inkar lamlian an rih lai a niin a ni hian Pathian thu a hril thin bawk a. A kum leh, kum 1899 Dec. 18-ah chuan Thankunga te pafa chuan Sohon Roy-a leh Chhunkhara Ralte kutah hming an pe ta a ni. Inthawina an bansanin chawlhni an serh tak chinah chuan an lal Dara chuan a ngai thei lo a, Pathiannia an kuli duh lo chu ‘Kuli duh lo’ tiin sorkarah a hek a, Lunglei SDO hmaah an inkhing buai hle awm e. Lo vah dawnin Lungleiah ni 10 an hreng a, ‘A hotu i ni’ tiin Thankunga phei chu lal leh upa ho chuan an haw zual hle a, a Sial te pawh an kah hlumsak a, hnawhchhuahah an vau thul. Kum 1901 November thlaah Zosapthara hoin khawmpui an nei a, chuta Pukpuk khuaa pungkhawm chu Zosapthara thuihruaite nen mi 57 lai an ni.
Pukpui khuaa Pathianthu awiho leh hmun danga mite chuan sorkar phalnain kum 1902-ah Sethlunah khaw thar – Kristian khua an siam a, heng hunlai hian Zosapte pawhin Thankunga hi hotu ber atan an ruat a. Pathian ram tan theihtawp chhuahin a thawk a, Sap Upa leh Pu Buanga te an lo chhuah leh dawnah khan Thankunga leh a thiante chuan kum 1903 March thlain Tlabungah an lo zuk hmuak a, an inhmu chu an hlim hle mai. Pu Buanga leh Sap Upate hian March 8, 1903-ah Sadya (tuna Arunachal Pradesh) atangin Tlabung an rawn thleng a, March 13 (Zirtawp) niin Lunglei Circuit House an thlengin a tuk, March 14 (Inrinni) ah Sethlunkawna Kristian In 17 lai awm chu an tlawh nghal a. March 15 atang chuan anmahni awmna tur hmun ngaihtuahin Ramzotlang lamah an kal a, thingkungah lawnin ram an thlirin tuna Kristian Hospital awmna hmun ruam laiah leh a kiang velah hian ram serthur (Serfang/ lemon) hi a tam em em a, chulai leh a chhehvel chu awmna hmun atan an thlang ta a ni.
An awmna hmun chu Lemon Vale (Serkawn) tiin an vuah bawk a, vawiin thleng hian he hming hi ala pu ta reng a. Seipuia ram niin Pu Darmaka, Pukpui lal enkawlna hnuaia awm a ni a, Pu Darmaka fapa Thanghuta’n Zotlang ram chin hi a awm bawk a, a hnen atang chuan Mission compound chin tur chu pek chhuah a ni. Tichuan, Circuit House atang chuan Serkawn lama an awmna tur Maurap in an sa a, in sakna tur hmanruate hi khaw hnai deuhte atanga an chah khawm niin an lo lei sak thin a ni. April 29, 1903-ah Serkawnah hian insawn chhoin July 3-ah Sap Upa chuan Lungleia vai sikula lut lai Mizo naupang 7 laite chu la chhoin Serkawna an sikul tharah chuan an luh tir a, chung zirlai naupangte chu: Challiana, Chuautera, Vinga, Chhingkhupa, Makthanga, Savawma leh Hlianga te an ni. Anni bakah hian zirlai dang pangate nen chuan Maurapa sak hostel-ah chuan an awm hlawm a.
Kum 1904-ah Sethlun khuaah khawmpui an nei leh a, chuta tang chuan Zathanga, Parima, Lengkaia leh Thankunga te chu Tirhkoh atan lak an ni a, 1905 January thla atangin bial bik pawh nei chuang loin an thawk a. Kum 1906 April 9 kha ram dang atanga Mizorama Harhna kan chawkluhna hmasa ber niin Khasi ram atanga kan chawkluh a ni. He Harhna hi Khasi rama Mairang rama thleng a niin Mizoram atangin Baptist kohhran aiawhin Thankunga, Parima, Zathanga leh Presbyterian kohhran aiawhin Chawnga, Khuma, Thanga, Pawngi, Thankungi, Vanchhunga leh Siniboni te an kal a.
Khasi ram an zuk thleng a, Khasi tawng an thiam si loh avangin bangbo ang reng takin hun an zuk hmang a, an lo haw leh lamah chuan danglamna engmah pawh an la nei loin an beidawng mah mah zawk a. Aizawl an lo thlen dawn hnaihah erawh chuan Chaltlang khaw hnuai mel hnih bulah tawngtaina an neiin chuta tang chuan an rilruah lawmna mak tak an lo nei ta a, an tawngtai lai chuan hit sung sungin an inhria a, an hotupa ber Pu Thanga chuan hma hruaiin ‘Khasi te, Khasi te Lusei te pumkhat kan ni’ tih hla chu hlim takin an sa a, mission veng thlengin an zai ta a ni. Hetah pawh hian harhna tak tak an la chang chuang lo a.
Tichuan, April 9 (Thawhtanni) zinga Baptist palaite an haw dawnah chuan inthlahna inkhawm an buatsaih a ‘Kan inhmuh, kan intawn leh hma zawng’ tih hla chu an sain an zai tawp hleithei lo a, an thawm hriain midangte pawh an rawn kal zel a, an nghing dual dual a, an kut an sep a, an ke an per a, nasa takin thlarauah hlimna leh lawmna an lo chang ta a, chuta tang chuan harhna chu a lo thleng ta a ni. He harhna hian “Sual inhriatna” tih chu thupuiah a neiin ringtu pawh an pun phah a, Baptist kohhranah mi 50 leh Presbyterian kohhranah mi 89 lain an pun phah a ni.
Kum 1908-ah Sethlun atangin Theiriatah an kai a, chutah pawh chuan hruaitu tling ber a nih avangin lala siam an tum a, a ni chuan a hun puma Pathian rawngbawlnaa inpumpek alo tum tawh avangin a hnar a. Kum 1915-ah Pastor atana nemngheh a niin khaw 60 lai a bial chhungah hian a awm. Kum 1919 atangin Lungpuitlangah a awm a, kum 1922 atangin Muallianpuiah awm lehin kum 1928 atanga kum 1936 thleng Lunglengah a awmin hetah hian a pension ta a.
Kum 1941-ah Lusei Poetical Dictionary a siam a, thil hriat lawkna nei mi, hnam rilru pu phak, thil hlu leh hlu lo thlei thiamna rilru fim tak nei mi a niin a pension hnuah hian kum 1950 February thlaah Aizawlah pemin kum 1951-ah a nupuiin boralsanin kum 1955-ah chuan Thangchhungi nen innei lehin kum 1963 April 6 tlai lam dar ngaah kum 88 mi niin a boral ta a ni.
Pastor Thankunga hi retheite hmangaih thei tak a ni a, Pastor a nih chhungin mi rethei, chanhai 47 lai ama fa angin a enkawl. Heng bakah hian Pathian taka a inpekna hi a thukin a sang a, kum khat chhungin ni 270 laite Pathianthu sawiin a zin chhuak thin. Missionary, Pu Buanga leh Sap Upate rawn chhuah hma pawhin ama remruatna leh ruahmannain kohhrante’n thlai thar sawma pakhat an lo pe tawh a, Pathian tana thilpek lama hmahruaitu nih a tling.
Pastor Thankunga hian chanchin ngaihnawm tak tak a nei a, thil lo thleng tur sawi lawkte pawh a neiin a lo thleng dik hlawm bawk a, chungte chu tlemte han tarlang ila:
• Thlaa mihring kan lawm tur hi a sawi lawk a, a fate BA zir zo tawhte chuan sak lo a; sawi tawh lo turin an hrilh hial. Nimahsela a sawi lawk angin a lo thleng dik a, Arsi-a mihring an lawn tur thu pawh a sawi bawkin hei erawh ala thleng lo thung.
• Aizawl leh Lunglei inkara Motor kawng lo chhuak tur thu pawh hi a sawi lawk a, Aizawl atanga Motor kawng lo kal chu Lunglei chhim lam kawtchhuahah a lut ang a, Lunglei atanga Motor kawngin Aizawl a luhna tur pawh Aizawl hmar lam kawtchhuah atangin a ni ang a ti. Hei hi a sawi lawk ang hian alo thleng dik chiah a ni. Tin, Lunglei leh Theiriat inkar khuain a la inzaswm ang a tih pawh chu tunah chuan a lo thleng dik ta bawk a.
• Lungme (Balu) hi nakinah chuan mi tinin kan hmang ang a tih bawk chu tunah chuan a lo thleng dik tain balu chu insakna hmanraw tangkai ber leh a loa sak theih loh hial alo ni ta
• Mizoram mipui zawng zawngin an entawn atan khua (Model Village) siam a tum a, chutiang siamna hmun chu Tlawng hnarah Khawthir lalin a phal bawk a. Nimahsela kohhranin an khap ta zawk a, a thil tum chu tha hle mahsela kohhran rawngbawlna nen inkawm rema an hriat sak loh avangin kohhran rawngbawlna lamah inpumpek turin an duh ta zawk a.
• Kum 1936 velah khan Lunglawnah in a sa dawn a, an in bul chu “Motor kawng kalna a ni e” tin a fate chu kawng atanga hla deuha sa turin a lo hrilh lawk a. Pa ber thu chu a fate chuan an hnial ngam bawk si loh avangin a thu ang chuan an sa ta a. A sawi lawk ang ngei chuan an kawmchhakah chuan Motor kawng a lo kal ta ngei a
• Vawi khat dang leh pawh nu pakhat hian bal a ru lai a hmu a, chu nu hnenah chuan ‘Ka lo sual a ni, min ngaidam teh, thenawmte riltam leh manganga in awm pawh ka lo hre lo a, pawi ta ti takzet a ni” tiin ngaihdam a dil a, bal chu a pek belh teuh zawk a
• Mi rethei a tanpui thin avangin anmahni zawk chuan eitur neih loh chang an nei thin a, a fate chuan a nupui nuta, a pute inah chaw ei an ching a. A nupui nuta Pu Zotawna chuan Pu Buanga hnenah “Mi rethei a tanpui vak vak a, anmahniin ei tur an nei lo si lo a, an fate ka inah chaw an rawn ei leh si a, lo zilh teh” tiin a hek a. Pu Buanga chuan Thankunga chu a ko a, a ni pawh chuan min hau ngei dawn a nih hi ti rilru chungin Pu Buanga hnen lam chu phur lo takin a pan a. Pu Buanga chuan “Theiriat upate’n an hek che a, i chungah ka lawm em em a ni” tichungin kut khinghnihin chibai a lo buk a, chibai buk pah chuan Cheng 60 hi a pe nghal bawk a. Chutiang bawk chuan Sap Upa pawhin Thankunga chu Cheng 50 a lo pe a, a beisei loh lam daiha Cheng 110 lai mai a dawng thut mai chu a lawm hle a ni. Hei hi kum 1913 hmalam kha a ni nghe nghe a, a hlu hle mai.
• Lehkha thiam lo nimahsela Pathian ram tak thahnemngai takin a thawk thin a, kohhran enkawlnaah hotu chan a chang thiam bawkin Pastor atana an nemngheh dawnah ngei pawh “Mizoram chhim lamah hian Thankunga hi Kristian hmasa ber a ni a, amah tluk tur hi an la awm reng reng lo a ni. A sualna awm chhun chu a tha lutuk hi a ni. A hlawh a kham thin lohna chhan pawh hi mi rethei hnena a sem zel vang a ni a, amah leh a chhungte enkawlna turn en lam mi retheite hnena a pe zel hi a sualna a ni” tiin an sawi hial.
• Kristian a nih vangin sorkarin an hrem a, Lunglei DC Bangla hmun hi ni sawm chhung an laihtir a. He In hi SDO-in hun rei tak chhung an luah a, Mizo SDO-te zinga he Bangla luah hmasa bertu chu Pastor Thankunga fapa upa ber R. Buchhawna niin kum 1951 khan a luah a ni.
Lehkhabu rawnte:
Serkawn Sikulpui 100 Years Souvenir: Published by Serkawn Sikulpui Centenary Souvenir, 2003
Thupui Thlurbing (Kohhran Beng 60 years Souvenir: Published by The BCM Publication Board, 2006
Tun kum za chhunga Mizo Hnam Puipate (1894 – 1994) by C. Vanlallawma
BCM Pastor te chanchin: Baptist Publication Board, 2022 Edition
Comments