RAL HLAUHAWM AIDS

Mahmuaka Chhakchhuak

July 17, 2025


Kum 1990 velah khan AIDS hi natna ṭihbaihawm tak leh thinhrik ngai ang deuha hriatna kan nei a, TV vela kan hmuh, pan chhe tak takte kha AIDS vang nia sawi ṭhin a nih bawk avangin natna hlauhawm tak anga ngaihna khan kan thinlungah hmun a chang rei hle mai. Tunah a hlauhawm ta lo e tihna ni loin mithiam zawkte thusawi kan han hrefiah deuh deuh a, awlsam taka inkai darh theih a nih loh dante kan han hriat chuan thinlung pawh a hahdam deuh sawt a.

Ṭumkhat chu AIDS hrik kai hmeichhe pakhat nen hian kan inkawmin chu hri a kai tan dante chu beisei loh deuh a nih dante min hrilhin kohhran upa hnena thlamuanna beisei a, ṭawngṭai sakna nei tura a pan a, chu kohhran upa chuan a lo ṭawngṭai tak nain deh pawh a deh duh loh dante chu min hrilh bawk a, ka lainat hle mai.  Chutiang natna ṭihbaiawm tak chuan tunah kan ram min luhchilhin hmun tinah bu a khuar mek a, tun (June 2025) ah phei chuan Mizorama mihring awm zat atanga chhutin HIV/ AIDS vei hi zaa 2.73 an awm thu leh Mizoram chu India ram pum huapa sang ber a nih thu kan han hre ta a, a pawi hle mai. 

Amaherawchu HIV/ AIDS hrik kaite hi an awm khawloh vang leh sual vang ngawr ngawra puh ngawt tur erawh a ni hauh lo a, vanduaina vanga kai hi an awm ve bawk avangin an dinhmun hi hriatthiampui a ngai hle. April 2024 atanga March 2025 chhungin Mizorama ART Centre 14 ah HIV vei mi 2,069 inziaklut thar an awm thu te han hriat hian thil lawmawm tak a ni a, mahni nihna thup loa dam duh vanga enkawlna lak an duh hian rah tha tak pawh a chhuah ngei a rinawm. A bik takin Mizoram State Aids Control Society (MSACS) chhinchhiah danin Mizorama HIV+ hmuhchhuah tawh zat hi mi 31,676 niin heng zinga a tam ber chu kum 25-34 inkar an ni a, hengte hi mi nuai riat bawr vel thisen endikna atanga hmuhchhuah an ni.  

HIV/ AIDS hri kai thar hi an tam telh telh emaw tih mai tur a niin MSACS data atanga a lan dan chuan Mizoramah kum tin HIV/ AIDS kai thar hmuh chhuah hi kum 2017-18 atang khan chawhrualin mi 2,000 bawr vel an awm ziah a, tun hnai kum nga chhungin kum 2020-21, 2021-22-ah mi 2,000 an tling lo a, a bak kum dang zawngah chuan kai thar hmuh chhuah mi 2,000 an tling vek. Sorkar kum kal liam ta chhungah khan mi 2021 HIV hrik pai hmuhchhuah niin chung zinga 1302 (68.13%) chu mipat hmeichhiatna atanga kai an ni a, chung zingah chuan kawppui nghet inkara HIV inkai an tam ber a, kawppui nghet ni lo atanga inkaiin an dawt thu leh mipa mahni anpui kawp atanga HIV inkai hi hmuhchhuah an tam zel thu a tarlang bawk.  

Hetiang taka ral hlauhawmin min chim buai takah chuan sorkar chuan thapui thawhin a beihlet nan tha an thawh reng a, a bik takin MSACS te phei chuan tha leh zung mai bakah ngaihtuahna an seng nasa thin hle. Anni bakah hian mimal, chhungkua leh kohhran te ngei pawh hian he min chim buai mektu ral hlauhawm bei let tur hian ngaihtuahna kan hman lehzual a ngai a, tute emaw kuta dah mai loa kan thawhpui that pawh a pawimawh hle.  

Rilru kaptu lian deuh chu kum kal liam taa hri kai thar mi 2021 zinga mi 1302 chu mipat hmeichhiatna (Sex) atanga hri kai an ni hi a ni. Chung hri kai tharte chu hetiang hian an then sawm leh a: Sex aṭanga HIV kai bik bikah Regular partner/ Spouse mi 770, Casual/ non-commercial, non regular partner mi 385, Homosexual/ Bisexual mi 109 leh commercial partner mi 38 an awm a, belh khawmin mi 1,302 tihna a nih chu! Heng bak hi mi engzat tak hri kai awm ang maw le, ngaihtuahna a tibuai hle mai a, hetiang hre reng chunga Kareh dai duk khawpa patling kan la nui huah huah thei a ni chuan a zahthlak thei hle zawk awm e. 

Kan ram kalphungah kohhran hian hmun a chang thukin a pawimawh em em a, tisa leh thlarau lam thlenga inkaihhruaina hmun a nih tlat avangin thuneihna pawh a nei sang ti ila kan sawi sual kher awm lo e. Chutiang taka thuneihna neitu kohhran chuan he min bei mektu ral hlauhawm hi tihtakzeta a beihlet a ngai a, ngaihtuahna kan hman tlan a tul takzet ta. HIV/ AIDS hri kai tamna ber hi sex atangin a ni lehnghal hi ngaihtuah ila a zahthlak a, regular taka kawp nei mai bakah mahni anpui kawp zinga mi engemawzat awmte zingah hri tha lo hmuhchhuah a nite hi mut tui lohna tham a ni bawk. 

Kan hnena kum thum emaw lek awm K. Saigal IAS (kum 1962-65 chhunga Aijal Deputy Commissioner) khan in Kristian sakhua hian in hnam dinchhuahna turah kawngro thui tak a su dawn lo chauh ni lovin in hnam dinchhuahna thanmawhbawkah a tang thei; a chhan chu milem (hypocrite) tam tak a chhuah avangin tia hmangaihna tawngkam a lo hman kha a dik ta viau mai awm e a tih theih a. Ka kristianna hian a tak ramah min thlenpuina chen hi biakbuk chhung leh a chhehvel chauh hi emaw tih mai tur a nihna lai thui tak sawi tur a awm. Chutih rual erawh chuan kan kristianna hi chhe lailet der anga sawi erawh a dik hauh lo ang a, kristian ni lo phei ila chuan tun hnu hi kan la thlen phak hauh loh tur a ni a. Beisei aiin kan la thleng thui lo e tihna zawk a ni.

Kan khawpui ber Aizawl hi thil engkim awmkhawmna hmun a ni a, zan lama hmeichhe inzuar thinte pawh an awm tawh an sawi a. Chu lam chu sawi thui tur ka hre rih lo nain hmeichhiat mipatna erawh kan ramah hian a hluar hle a ni tih chu tuna hri kai tharte kai tamna ber a ni hian a tarlang. Vargin hlutna leh vargin ngeia nupui pasal neih hlutnate hi thalai zingah sawi tam a tul a, kohhran thalai zingah a ni emaw, taxi driver zingah a ni emaw sorkar pisa hmunah ngei pawh helam hawi hi kan sawi tam a tul ta hle. 

Kum kal liam ta, la rei vak loah te kha chuan Cancer natna hi kan sawi hreh a, tunah erawh kan sawi hreh tawh lo ang deuh hian HIV/ AIDS hrik paite ngei pawh kan sawi hreh tawh lo a, anmahni ngei pawh an inzep ta lo hi thil tha tak a ni a, chutiang chuan a invenna lamah pawh thup tit tet a ngai kher awm lo e. Sorkar leh kohhran mai bakah tlawmngai pawl hrang hrangte leh mimal tinte hian he kan ram ei chhe mektu hri hlauhawm tak hi beilet turin tha thar nena beilet turin i han insang mar ila, i han penchhuak teh ang u. Choak Arawn chang tawn an sawi ang maiin pawn lam atanga a lan danah chuan kan ram hi ram nuam leh duhawm tak angin a lang a, chhung lamah natna tihbaiawm takin min ei chhe mek si a, tawngtaina mai piah lamah kan tha leh zung seng ngeiin he ral hlauhawm hi tanrualna tha tak nen i beilet tak tak ang u.   


Comments

Popular posts from this blog

CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)