MAHNI THIL HLUT THIAM – II
Mahmuaka Chhakchhuak
Sept.17, 2025
Aigupta (Egypt) ram chuan BC. 2580-2565 daih tawhah khan Pyramid an siam a, a tirah phei chuan pyramid hi 138 lai an siam a ni awm e. Tunah erawh chuan heng zinga 118 emaw chauh chu hmuh theihin ala awm a, an pyramid te chu khawvelah an hmingthanpuiin vawiin thlengin tlawhtu pawh ṭhahnemtham tak an la nei reng a. Amaherawhchu tunah chuan pyramid an siam thiam tawh lo a, a ngaihna an hre tawh loin an tawp san ta. Chutiang bawkin ruang ṭawih thei lo pawh kum sang thum vel kal taah khan an lo siam thiam tawhin khawvelah an hmingthanpui hial tawh laiin tunah chuan chu an thiamna chu an hloh tawhin ruang ṭawih thei lo chu an siam thiam tawh lo bawk a.
Mahni thil hlut thiam tih hian kan thil neihsate hi thil dang vanga a ral mai lohna atana humhim leh vawnnun zel tihna a ni deuh ber mai a. Chumi tur chuan kan ṭanrual erawh a pawimawh hle thung si. Kum 1800 chho vela Red Indian kan tih mai, anmahni chuan ‘Native American’ intite chu chanchin ngah tak ni ṭhin mahsela tunah chuan anmahni chim raltu America ram chuan a hranin an enkawl a, America ram luah hmasa bertu nia chhalte chu an dinhmun a derthawng ta hle.
Hnam a tlukchhiat dawn hian chhan hrang hrang a awm ṭhin a, anmahni ngam loh hnam dangin an nuai ral tak vang chu ni bawk mahsela neitu thinlung tak taka ram leh hnam hmangaihtu an awm loh ṭhin avangin ram hi a lo tluchhe fo tawh ṭhin. Sept. 13, 2025 (Inrinni) ah Bairabi leh Sairang inkarah Rel tlan ṭan tir a niin tunah chuan Delhi, Kolkata leh Guwahati khawpui te pawh chuanman tlawm tak takin kan thleng thei dawn ta hi a lawmawm rualin engtiang takin nge hnam dang hoin kan ramah an rawn luh ang a, engtiang takin nge Mizo hnam hi min chiah hneh dawn tih hi ngaihtuah thiam a har hle mai.
Mizo hnam hian hnam dang aia ropuina leh ṭhatna bik kan neihte hi sawi tur a tam lo hle a, kan ropuina ber Tlawmngaihna hi Finland rama cheng, Finn-hoin Sisu an tih nen hian a danglamna a tlem hle. Finland rama cheng, Finn-ho chuan harsatna kara tumruhna, chhelna leh huaisenna an neihna chhan pawimawh deuh pakhat chu Sisu hi a ni e an ti a. Sisu chuan Finish hnam nunphung leh chanchinah zung kaih khawpin a nghet a, vawiin thlenga an hnam kal zelah pawh a lang chiang hle. He thumal hi khawvel pum huap pawhin ngaihven a hlawh a, rilru nghet tak leh chhungril chakna tipungtu nia sawi a ni reng ṭhin. History-ah chuan Finn-ho chuan Sisu hi hun harsa tak kara an dam khawchhuah theihna chhan nia sawi a ni fo ṭhin a. Kum 1939 – 1940-a Soviet Union nena indona ‘Winter War’ an tihah khan Finn-ho chuan a takin an lantir a, Russia sipai rual tam em em mai chu mi tlemtein an danbeh tlat theihna chhan kha Sisu vang hi niin an sawi.
Mizo pawhin Tlawmngaihna kan neih hi pipu hun aṭanga kan ro hlu ber tihngam hial tur a niin vawiin hunah ngei pawha la pawimawh leh hlu tak a ni chung hian keimahni zawk hian he ro hlu tak hi kan hlut ta meuh lo emaw tih mai tur a niin kan hloh zo ta a, a pawi hle. Hnam dangte zia lak hi kan intihhmuh emaw tih turin kristianna kawngah a ni emaw khawtlang nunah ngei pawh hnam dang ze mak makte chuan kan hnam ze hlu tak ṭhin chu a hliahkhuh mek a, a hliah bo lek lek ta hial mai.
Tlawmngaihna ngei pawh inzirtir thar leh kan ngai a, kan pasalṭha: Vanapa, Khuangchera leh Taitesena te tlawmngaihna ropui takte chu inzirtir thar leh kan ngai a, an hming ringawt kan hriatte hian chanchin ropui leh chhuanawm tak an neihte chu mi tam takte hi chuan kan hre ta meuh lo. Aia upa zahna kan nei tawh lo a, chhungkuaah ngei pawh nu leh pain fate an thunun hleithei tawh lo a, mahni in ngei pawh hostel ang deuh chauha hmang kan lo tam ta. Chutiang kar aṭanga rawn ṭhanglian zel turte phei chu an ngaihtuahawm tawh hle ang.
Hnam anga kan zahawmna ngei pawh hetiang taka kan bosal hi chuan kan nakin hun tur hi a thim zual hle thei bawk a. Kum sang tam tak liam tawha Aigupta hoin ruang ṭawng thei lo an siam thiam leh pyramid ropui tak tak an lo siam thiam tawhte chu tunah chuan thawnthu ang chauhin kan lo hre ta ang hian ‘Mizo’ tih ringawt pawh hi thawnthu ang chauha hriat hun ala awm ang a, kan chanchin ngaihnawm tak tak ṭhinte hi a thu chauha hriat hun ala awm ang tih pawh hi a hlauhawm hlel lo e. Tun aṭang hian kan zahawmna leh kan ropuina te hi vawn nun hram hram kan tum loh chuan nakinah chuan a har tawh viau mai thei.
China ram khi Lal chhungkaw rorelna (Dynasty) hrang hrang sawm chuang zetin an lo awp tawh ṭhin a. China ram awptu lal chhungkaw hnuhnung ber chuan kum 1644 khan lalna changin rorelna a nei ṭan a, chu dynasty chu Ming Dynasty a ni. Ming Dynasty chu Manchus chuan a hneh a, Qing (Ch’ing) Dynasty chu a lo piang chhuak leh a. Khawpui atan Beijing an thlangin kum zabi chanve chhung zet China ramah rorelna an nei a ni. Kum zabi 19-na alo thlen chuan Qing thuneihna chu a lo chak lo tial tial a, an hausaknate pawh alo tlahniam zel a. China chuan buaina nasa tak a tawkin economics lamah an ṭhang hleithei bawk loin mihring an lo pung chak zel bawk nen chuan China ram chuan harsatna nasa tak a tawk chho a. Chutianga harsatna an tawh mek lai chuan khawthlang lam ramte chuan China chu an lo bei bawkin kum 1840-ah phei chuan Opium War a thleng hial a nih kha. Chu Opium War-ah chuan China chu hnehin a awm a, chuveleh khawthlang sorkar zinga thiltithei deuhte chuan remchang lain sumdawnna lamah kua an hreuhin Britain pawh chuan kum 1842 aṭangin Hongkong chu an awp nghal bawk a.
Chutiang taka China dinhmun alo chhiat takah chuan Qing Dynasty ngei pawh chu an rorelna chhuhsakin a awm a. Hetianga Qing Dynasty alo chauh tak zel chhan hi thil siamṭhatna lam hawia hmalakna an neih duh loh vang nia hriat a ni bawk. Chutih mek lai chuan Father of Chinese tia hriat lar Sun Yat Sen (1866 – 1925) chuan China mipuite khaichhuahna atana pawimawh ber hmasa ber chu an mipuite tha ti chak tura fuih chu nia hriain heti hian a fuih a: ‘China hian Compass kan hmuchhuak a, Printing Press kan siamchhuak bawk a, thleng leh no tle siamna; porcelain kan hmuchhuak a, silai-zen kan hmuchhuak a, thingpui fe leh silk puan tah dan kan hmuchhuak bawk a. Ram dangte hian kan thil hmuhchhuahsa hmang hian nasa takin thil an siam ta. Janpanho phei chuan chung thil hmang chuan nasa takin hma an sawn phah a, kan mipuite finna leh thiamna hi Japanho aiin a chungnung zawk a; anni ai chuan kan fing zawkin kan thiltihtheihna a nasa zawk bawk. Japanhoin khawthlangho tihdan an lachhawng a, awlsam zet zetin thil siamna leh khawl an siam ta a. Japan ai chuan kan ram hi a let sawmin a zau zawk bawk a, anni ai chuan kawng engkimah a let sawmin thiltihtheihna kan nei tam zawk a ni.
China hian nasa takin ṭan kan la ang a, khawvela ram hausa ber pakhatna hi kan ni thuai thei dawn a ni tih kan hriat a ṭul. Tunah chuan engtinnge pakhatna kan nih theih dan kawng chu? Kan thlahtute thurochhiah pakhat chu chaklote chu khai ding ula, a lian leh hausate chu beng hniam ula tih a ni a, chu chu muanna leh mi tinte dikna leh zahawmna kenkawh theihna kawng a ni. Chu chu a ti thei lo a nih chuan eng atan nge China hian a thiltihtheihna leh chaknate chu a hman tak ang? Hetiang atan hian kan inhmang ṭangkai tur a ni dawn lawm ni le? A ti a.
Sun Yet Sen sawi angin China hian thil tam tak alo hmu chhuakin thil tam tak siam chhuaktu alo ni a; Sana (Watch) siam chhuaktu hmasa ber a ni a, Thir chher (Cast Iron) siamtu hmasa ber a ni a, Crossbow siam hmasa ber a niin Nihliap siam chhuaktu a ni bawk. Tin, Lehkhachaih siam chhuaktu a ni bawk a, Playing Card siam chhuaktu a ni bawk a, Paper siam chhuaktu a niin Paper money siam chhuaktu a ni bawk. Heng bakah hian thil dang tam tak siam chhuaktu niin hmasa ber nihna hi kawng tam takah a nei. Chutiang thu chuan nasa takin China mipuite chu kaithoin ram leh hnam hmangaihnaah an lo ṭhanharh phah bawk a, China rama mipui thlan hruaitu an neih ngei theihna turin nasa takin ṭanrualna an lo neih phah bawk a. Sun Yet Sen hnathawh chu Mao Zedong chuan chhunzawm zelin nasa takin ram an la zel a. Indona mualah pawh thisen tam tak a chhuakin mi tam takin nunna hlu tak chan bawk mahsela Mao Zedong kaihhruai Revolutionary Army chuan hnehna an chang ta a.
China chu kum 2010 aṭang khan thilsiam lama hmahruaitu niin sumdawnna lamah pawh hnam dang zawng zawng aiin an chungnung a. High-Tech lamah khawvel huapin pahnihna an ni a, E-commerce lamah phei chuan khawvelah hmahruaitu niin 37% hi China kuta awm a ni. High-speed Rail lamah pawh a ber an ni a, Bridge building lamah pawh khawvel mit la tu ber an niin khualzin hipna lamah pawh an hausa hle: The Great Wall, Forbidden City, Terracotta Army, Yellow Mountains, Li river, Mogao Caves leh a dang tam takte hi an sum lakluhna lian tak tak te a ni.
Kan ṭanrual chuan he hnam hi a tluchhe ngai lo ang.
Comments