MIZO CHANCHIN CHHUI A ṬULNA

Mahmuaka Chhakchhuak

Sept. 22, 2025


Sorkar lam aṭanga Mizo Chanchin chhui tumna a awm dawn nia thu hriat hi thu hriat nuam tak a ni. Amaherawhchu Mizo chanchin chhui dawn hian thil buaithlak ve deuh hlek awm chu kan Mizo hnam hi hnam naupang tak ala nih avangin leh awmna hmun nghet nei loa vak kual vak kual chi kan lo nih avang hian sulhnu hlu leh hmun pawimawh kan nei ṭha lo hi thil buaithlak awm ve hlek chu a ni. Tute’n emaw Chhinlung puk aṭanga chhuak an tih anga han inpawm ngawt dawn hi chuan lungthlu taka pawm a har deuh bawk si a, kan unau, kan chipui hnam dangte hi chiang taka sawi theih kan nei mumal chiah bawk si lo nen hian uluk taka thlahtu bul chhui erawh a ṭul hle bawk si a.

Khawvel hnam tam tak zingah hian Nomadic Tribe (Hnam tenau vak kual chi) hi hmun hrang hrangah an lo awm a; Africa ram lamah chuan Maasai, Tuareg leh Fulani hnamte hi ransa ang maia vak kual vak kual chi an ni a. Asia ram lamah pawh Mongols (Mongolia) hnam leh Kazakhs hnam leh Tibetans hnamte hi anni ang bawka vak kual vak kual chi ve bawk an ni. Europe lamah pawh Roma hnamte chu awmna hmun nghet nei lem loa vak kual chi an niin Middle East lamah pawh Bedouin hnam leh Kurds hnamte chu hetiang chi bawk hi an ni a, South America lamah pawh Quechua hnam leh Mapuche hnamte chu vak kual chi ve bawk niin North America lama Navajo leh Apache hnamte chu anni ang bawk niin an chanchin hi ngaihnawm taka ziah tur a awm thei ang. 

Mizote hi lo neih/ thlawhhma nei a eizawng chi kan niin sa pel hnam kan nih bakah kut thiam thil lama duai lo tak kan ni bawk a. Heng thil chi thumte hi engtik lai aṭang kan neih tawh nge ni ang tih pawh sawi har tawh tak tur a niin vawiin thlenga kan la chhawm zel a ni kan ti thei bawk ang. Mizo chanchin ziaktute ziah danah chuan kum 1700 velah Ṭiau kan kan thla fel tawh anga sawi a niin chu chu  kumin, 2025 aṭanga chhut let chuan kum 325 kalta chauh kha ala ni a, ala rei lo hle. Hemi hma hian Mizoramah hnam dang an lo awm tawha sawi a niin chungte chuan sulhnu chi hrang hrang an lo hnutchhiah tawhin kan ngai bawk a. Entirnan: Vangchhe hmuna sulhnu ropui tak pawh hi Mizote kan tlakthlak hmaa hnam dang sulhnu anga kan ngaih a ni. (Hnam dang sulhnu anga pawm erawh a ṭha kher awm lo e).

Amaherawhchu chutianga chhui tham sulhnu kan nei lo chung chuan a theih dan dana kan Mizo sulhnu chu chhui a ngaih tho avangin a ṭhente chu tunlaia thiamna hmangtea chhui a ni ṭhin a: Lamsial puk chhunga mihring ruhro ṭhahnemtham tak awm pawh khi kum 1954 khan hmuhchhuah chauh a ni nain kum 1976-a Mumbai-a Archeological Institute-a exam chuan kum 1650 vel lai a mi nia hriat a ni a. Kum 1650 vela mite ruh a nih chuan engvanga thi nge tihte pawh tunlai thiamna hmang bawka la chhui chhuah leh a chakawm hle mai. Kumin, 2025 January 11-a N. khawlek ram Thingkhuang ngaw puka mihring ruhro hmuhchhuah pawh chu May 2, 2025-ah mithiamte’n an han enchiangin INTACH chuan Beta Analytic, Mami Florida, USA-ah ‘carbon-14 dating’ ti tura an thawn hnuin heng ruhrote hi kum 1260-1320 AD inkar an ni tih hriat a ni a, nimahsela engvanga boral nge an nih, eng hnam nge an nih a, tute thlah nge an nih tihte erawh la buaipui leh tur a ni. Kum 2022-a Darkhuang Tlanga ruhro laihchhuah pawh kha a chanchin hriat chian a chakawm hle mai. Sorkar lam aṭang hian hetianga kan ruhrote finfiahna tur hian sum leh pai thehchhuak ṭhin sela a duhawmin kan ṭangkaipui thei hle ang.

Ruhro dangte pawh laihchhuah leh ṭhin a niin mumal taka chhuizuina hi kan nei chiah lo emaw tih tur ṭhin a, sum leh pai hautak vang leh a buaipui buaithlak vang pawh a ni thei e. Engpawh nisela, ngaihtuahna kan hman tlan chu a ṭha hle mai a, kan chanchin chhuina lama min pui thei tur ang chi chu kan ngaihtuah ho a ṭul viau.  

Hla leh thurochhiah lamah pawh hian chanchin chhui theihna tur kawng chu tlem a kua kan ti thei bawk ang a. Serh leh sang kan lo neihte leh pipu thawnthu kan neih chi hrang hrangte aṭang pawhin kan chanchin hlui hriat theihna kawng a awm theiin a rinawm. Chhurbura thawnthu aṭang ringawt pawh hian chanchin tam tak hriat theihna tur a awm ang a, Chhura thawnthu hi phuahchawp tam tak awm mahsela lasi thawnthu (Mythology) anga ngaih ngawt a theih vek lohna chhan tur hi tam tak a awm bawk. Mizoram hmun hrang hranga a sulhnute hi phuahchawp vek a niin a rinawm chiah loh bawk a ni. Heng bakah hian pipu thawnthu hrang hrang aṭangte hian chhui dawn tur pawh a awm thei bawk ang a, uluk taka chhui chi a ni bawk ang. 

Tin, hnam dang mite’n kan chanchin an ziak danah hian thui tak chanchin chhui tur a awm thei bawkin a rinawm. TH. Lewin, A.S. Reid leh N.E. Perry leh mi dang dangte ziak bakah heng: Reginald Arthur Lorrain (1873 – 1944) ziak Five years in Unknown Jungles for Language, Law and Sport (1912) ah hian eng emaw chen hriat tur a awm theiin a rinawm a. Bertram Carey (1862 – 1938) hian The Story of the Lushai Mission (1896) a ziakah hian hriat belh tur kan nei theiin a rinawm bawkin Missionary FW. Savidge (1841 – 1908) ziak In the Heart of the Lushai Hills (1908) ah pawh hian kohhran bulṭan dan leh chanchin hrang hrang hriat belh theihna tur a awmin a rinawm bawk. Anni bakah hian tunhnai deuha V. Kumaranad (1934 – 2011) ziak Mizo People: Their Culture and History (2005) a ziah hi a bengvarthlak viau mai thei bawk a, Indian ziaktu lar a nih angin Mizoram chanchin bik liau liau a ziakna a ni.  

Mizo ṭawnga kan hnam chanchin ziaktute: Rev. Liangkhaia, K. Zawla, Hrangṭhiauva, VL. Siama, B. Lalthangliana leh C. Chhuanvawra te leh midang ziakte hi Mizo hnam chanchin chhuina atan chuan kan chhiar ngei ngei tur a ni bawk ang a. Amaherawhchu tuna Mizo chanchin ziahna kan han hmuh mai theihte hi chuan chiang taka an ziah hlawm loh avangin leh inhnial theihna lai ala awm avang hian duhthu ala sam chiah lo deuh a, an ziah bak hi chhui ngai leh pawimawh tak tak ala awm turah ngai ila.  

Hnam naupang tak kan la nih avangin kan chanchin hi chhui tur tam a awm kherin a rinawm loh. Tuna kan chanchin tam takte pawh hi inhnial nana kan la hman a niin ṭhenkhatte chu a dikna tak kan la sawi hleih theih lohte a ni hlawm bawk a, a zia lo ngawt mai. Ropuiliani phumna hmunah ngei pawh Ralvawng leh Denlung zawk pawm nghehna kan la nei thei lo hi ṭan lam kan neih vang mai mai a ni thei a, chu chuan chanchin chhuinaah harsatna min siam thei bawk. Chutih rualin hmun khat chauha phum a nih a rinawm a, a dikna tak haichhuah chu kan tih tur pawimawh tak a ni kan ti thei bawk ang.

Comments

Popular posts from this blog

CHIEF MINISTER HNENA LEHKHATHAWN

TACHHIP ARSI ÊNG

Dr. HL. MALSAWMA NGHILHLOHNAN (A boral champha vawikhatna pualin)