ZALENNA RAM Thlirna
Mahmuaka Chhakchhuak
Nov. 4, 2024
July 24, 2022-ah Mizo Writers Association chuan Synod Multipurpose Training Centre-ah Annual meeting neiin kum zabi 20-na chhunga Mizo ṭawnga lehkhabu chhuak, lehkhabu ro tling 10 an thlanchhuah ziaktute hnenah chawimawina an hlan a.
Chung lehkhabu leh a ziaktute chu (an ziah kum nen);
1. Mizo Chanchin (1938) – Rev. Liangkhaia
2. Mizo Pipute leh an thlahte chanchin (1965) – K. Zawla
3. Ka ram leh kei (1965) – R. Vanlawma
4. Mizo kohhran chanchin (1969) – Rev. Saiaithanga
5. History of Mizo in Burma (1980) – B. Lalthangliana
6. Zoram politics inlumlet dan (1983) – A. Thanglura
7. Zalenna Ram (1986) – Siamkima
8. Nunna kawng Ṭhuampuiah (1989) – Zikpuii Pa
9. Ka zin kawng (1990) – Ch. Saprawnga
10. Vanglai (1995) – Thanpuii Pa
Heng lehkhabute hi uluk taka an chhiar a, an zir hnua thlanchhuah a niin tumah rengin hnialna kan nei lo a, awm kan tiin lungthlu takin kan pawm vek a. Heng lehkhabute hian kawng hrang hrangin Mizote min phuarkhawm a, kan hun kal tawh leh la kal zel turah pawh heng lehkhabute hian pawimawhna thuk takin an nei vek bawk. Kohhran lam a ni emaw chanchin chhuina lam a ni emaw politics lam pawh nisela heng lehkhabute hi chhiar hmaih theih rual a ni loin a pawimawh ber ber an ni a, a bu mal te tea thui tak sawi tham vek an ni. Chung zingah chuan thu leh hla lama, a bik taka Criticism (chik taka endikna/ mi thuziak uluk taka thlir sakna) lama bul min ṭan saktu ZALENNA RAM hi tuna kan sawi tur chu a ni.
Literary Criticism lama hmahruaitu a nihna hi thik rual a ni lo a, a ṭhianpa L. Keivom ngeiin Father of Zo Literary Criticism nihna ropui leh hlu tak alo pek(1) hi mahni awmhmun aṭang ṭheuha kutbenga kan lawmpui pawh a rinawm. Literary Criticism lama a kutchhuak kan hmuhna ber pawh ZALENNA RAM-ah hian niin chung thute chu kan luhchilh tur a ni a. Tunah erawh a lehkhabu pawn lam han sawi hmasa lawk ila.
ZALENNA RAM hi kum 1986 khan a vawikhatna atan chhut a niin Mr & Mrs MC. Lalrinthanga published a ni a. A vawi hnihna atan kum 1992-ah chuan chhut nawn leh a niin he chhut hnihna thuhmahruaiah hian L. Keivom chuan ‘Siamkima’n a ngaihtuahna thuk tak aṭanga thu tak a rawn khawrh chhuah, kum eng emaw chhunga thusep hrang hrang a lo ziak tawh zinga a ṭhen chauh lawr khawm, lehkhabua buatsaih Zalenna Ram hi Zo ṭawnga literachar pulpit kan hun chhuah tawng zawng zawngah a langsar ber awm e’ tia bul a han ṭan te te hnuah chuan duhtawk mai loin ‘A thil chhui chhuah tumte chu ral aṭangin a bih hmasa phawt a, hmun danga thil hmuhte nen a khaikhin a, an rih dan a buk tawn a. Chumi zawh chuan a pan hnai a, a luhchilh a, mit lawng khawpin a bih a, kut ngeiin a han khawih a, a hriatna hnar fing tak mai chuan a hnim a. Chung a thil hmuh leh hriatte chu huai tak leh fimkhur takin, mawl leh mawi eltiang, tluang leh fiah em emin a ziak a. A ngaihtuahna thlalak chu a fiah em avangin lehkhaa a nemkai hnu pawhin lak fuh loh emaw, phe ruai emaw, a thusepah hian hmuh tur a awm lo(2) tiin a ziak a.
Amah Siamkima ngei hian Literature kan zirna chhan hi a phena awm mihring, hnam rilru leh nunphung hriat fiah nan a ni (3) a tih angin amah ngei hian Literature chu a luhchilh a, a thuk thei ang bera luhchilhin, chung aṭang chuan thu ropui tak tak a rawn phawrh chhuak a. Chungte vang chuan a lehkhabu pahnih, Zalenna Ram leh Ka Zinna Ram te hi a ngaihnawm a, chhiar a hlawhin vawiin thleng pawhin kan la hlut bawk a. Lehkhabu pahnih chauh ziak mahsela dinhmun sang takah a inhlang kaiin ziaktu tam takte ang lo takin a ni chuan chik taka a rawn ziah ṭhin avangin a thuziakte hi kan hlut hlawmin chhiar tawh pawha chhiar nawn leh zel a ṭul bawk a. Entirnan; Rih dil leh Mizoram tih a ziakte hian Mizo nihphung fiah takin a tilang a, Zofate dinhmun fiah taka ziakin politics zawngin a ni emaw sakhuana zawng pawh nisela he thu hian kan nihna a tilang chiangin Rih dil leh Jordan lui inzawmna chu fiah taka rawn sawiin, Mizo thinlunga Rih dil bo hun hun chu kan nihna leh pianna ram hloh hun tur a nih si avangin ral hlen tir chu phal chu a ni lo. Jordan lui ram rilru leh boruakin min chim nasat hle hnu pawh hian Rih dil piah ram chu kan la theihnghilh thei bik lo a, kan mitthlaah hian ala cham reng tho a ni tiin min hrilh a.
Mizo zinga Book Review hmasa ber a ni lo nain Mizo Zirlai Pawl Chanchinbu Editor a nih lai, kum 1973 January thla chhuaka R. Vanlawma lehkhabu, Ka Ram leh Kei a review chu chik tak leh awmze nei taka mi kutchhuak zir ṭanna a ni a,(4) Ram fan thu ziak (Travelogue) lamah pawh a duai lo hle. Tun hmain Chanchinbuah an zinna ram chanchin ziak ngaihnawm tak tak a chhuak tawh ṭhin a. A hmasa lamte chu – Khasi rama inkhawmpui thu 1906 te, Phaitual zin thu 1910 te, Delhi zin thu 1911 te hi a ni a, Siamkima’n kum 1978-a Ka Zinna Ram a ziak chu ram fan bu chhuak hmasa ber a ni lo na a, mite chhiah hlawh ber a ni a, hemi hnu hian mi hrang hrangin an ram fan chanchin hi a buin an chhuah ta fo a; Ka Zinna Ram tluka ngaihnawm leh miin an hlut erawh chu ala chhuak leh ta lo niin a lang.(5)
‘Mi thuk leh ril’ ti meuha B. Lalthangliana’n alo sawi(6) angin Siamkima hi a thuk a, a ril a, a ngaihtuahna hi teh sen rual a ni lo. Thiamna lamah pawh a sitawm loh hle a, kum 1968-ah M.A (English) a zo a, la duhtawk mai loin 1976-ah Illinois, USA aṭangin M.A (English) bawk zo lehin Sap ṭawng chu thiam tak a ni a, Thanpuii pa phei chuan Sap ṭawnga lehkha thawnchhuah tur hi Type Writter-ah draft lawk loin a chhu nghal mai a, a hming a ziak a, thawn chhuah theih an ni mai zel tiin a sawi hial.(7) A ṭhianpa L. Keivom bawk hian alawm D.M College-a an kal laiin Shakespeare-a drama MACBETH chu a duh lai lai sawi thei tur khawpa alo thiam tawh thu min hrilh.(8) Chutiang taka thluak ṭha chuan Literature hmangin Sap ho nunphung chu a zir a, Literature lama hmahruaitu Greek ho nunphung a zir zel a. Aristotle, Greek philosopher chuan Poetics (BC. 335 – 322) alo ziak aṭangin khawvelah literary criticism hi kan lo nei ṭan a ni tih pawh fiah takin a hmu a, chuta ṭang chuan literary criticism tluantling hi khawvelah alo piang ta a ni tiin min hrilh.(9) Hetiang taka ngaihtuahna ril leh thuk a neih vang hian Thu leh hlaa kan hnami hma kan sawn poh leh Siamkima lo dai thukzia leh a kuthnu hlutzia kan hre zual deuh deuh ang ti hial.(10)
Literary Criticism lama sulsutu a nihna hi hetiang hian B. Lalthangliana sawi dan tawitein han tarlang lawk ila; Zofate an tel loa kan awm thei loh kan hla phuah thiam hmingthang Patea, R.L. Kamlala leh Saihnuna (Leng) hla phuahte zir chiangin ‘Thil Nung Pathum’ vuahin a ziak a. Patea hla phuah 54 chik taka zirin ‘Rinna hla’ a phuah a ti a. A hlaah hian ‘Par’ 40 a awm a, chungte chu Lawmna par te, Bethlehem par te, Kalvari par te, Lalna ram par te, Eden par mawi te, Saron par te, Lili par te, Lei pangpar te, Van pangpar te, Nunna par te, Lal pian hun pangpar te leh par mawi chi dang dang kan hmu a. A hlate hi pangpar huam ang a ni a, heng pangparte hi a vul chek reng a ni.
Saihnuna (Leng) hla 54 hmanga a zir chhuah leh chu, a hlaah hian ‘Ṭahna’ vawi 42 kan mhu a, Saihnuna hi hmangaihna pianpui nei mi, chhangchhia leh thawkmawh em em, mahse mi mal nawmna zawnga inla hrang leh inthiar filhlim lo mi, nau awm taima tak angin kan hmu a ni a ti a. A hlaah hian pangpar vulin, ngirtling leh lelte te pawh an kiu ve ngei a, ṭhal khaw eng leh favang ni eng leh sava hram mawi te pawh an awm ve ngei mai a. Mahse rilru tiharhtu leh tihlimtu angin an lang lo a, mihring hlimna leh lawmna hian a daih rei lohzia entirna leh lung tilengtu mai angin a lang zawk a ni tiin Pu Siamkima hian a sawi.
R.L. Kamlala hla 61 a zir chiannaah thung chuan, lungngaih thu 38, chhum 15, ṭahna 27, thim sawina 25 kan hmu a ti a. Hlimna leh lawmna chang ngai lo, hliam tuar renga a lan thu te, ‘Eng’ sawina vawi 37 lai a awm ve tak naa, a tam ber chu hla taka awm angin a lang a, a ram ngaih em em chanchin sawina emaw, a beiseina thil sawina thil emaw a ni ber a. ‘Par’ a sawina te pawh Patea hlaa ‘Pa’ sawina ang ni loin, a chuai lam sawina hlir a ni Pu Siamkima hian a ti bawk. (11)
ZALENNA RAM hi chhut hmasak ber chu kum 1986-ah khan niin kum 1992 khan chhut hnihna chhut leh a niin copy 2000 lai chhut leh a niin kum 2002-ah chhut thumna chhuin copy 2000 bawk chhut leh a ni a, kum 2016-ah chhut lina chhut leh bawk a ni. Chhut hmasak berah hian thu hlawm 22 awmin chhut hnihna aṭang erawh hi chuan chhut hmasak bera mi Shendu – Shendoo chu telh a ni ta lo a, hei hi chhut hnihna thuhmahruaiah ziakin, amah Siamkima ngeiin telh tawh loh a duh thu leh Public Opinion, Isua Ropuizia tih leh Sakawlh tih thupui hmanga a ziakte chu telh a duh zawk thu tarlan a ni a. Nimahsela chungte chu a ziah zawh hmain a boralsan ta mai si a, telh hman a ni ta lo a ni!
Chhut khatna hi Nazareth Press, Thakthing Bazar, Aizawl-a chhut a niin, a bu chhungthuah hian tihsual palh leh dik lo pawh hmuh tur a awm a tih theih hial awm e, lehkhabu dang ang lo takin chhut khatnaah hian reference mumal takin a dah thlap bawk a, hetiang taka reference dah nachang hre hmasa pawl a nih ngei pawh a rinawm. Chhut hnihna hi Lengchhawn Press-a chhut leh a niin an uluk hle mai a, final reading nei tur phei chuan enlenna nen, uluk em em maiin amah chuan a thlir peihin ziak zawm tur leh zawm lo turte, space leh hawrawp thlan leh a kalphung hrim hrimah ruahmanna fel tak neia a ti ṭhin chu entawntlak a nih zia Lengchhawn Press neitu VL. Zaikima’n a sawi. (12)
Work Cited;
1. L. Keivom, Zoram Khawvel 3, page 16
2. L. Keivom, Zoram Khawvel 3, page 29
3. Siamkima Khawlhring, Zalenna Ram, page 3
4. RL. Thanmawia Lung Min Lentu, page 284
5. RL. Thanmawia Lung Min Lentu, pages 285,286
6. C. Lalduhawma, Zoram Tuikeplungte, page 34
7. MC. Lalrinthanga, Siamkima Nghilh loh Nan, page 14
8. L. Keivom, Zoram Khawvel 3, phek 22
9. Siamkima Khawlhring, Zalenna Ram (ii)
10. L. Keivom, Zoram khawvel 3, page 31
11. B. Lalthangliana, Lungpui Kamkimtu Lungte, page 64-65
12. MC. Lalrinthanga, Siamkima Nghilh loh Nan, page 74
Comments