KUM 98-A UPA MI HLU PAHNIHTE
Mahmuaka Chhakchhuak
Nov. 4, 2025
Kum upat hi zahawmna a ni kher chuang lo a, an hunlaia midang tana inhmang nasa leh midang tana ngaihtuah hmang a, thil ṭha titute hi mi zahawm an niin chutianga kum tam tak thlenga damte chu an zahawm a, an hlu telh telh ṭhin.
Tun hunah kan zinga kum upa tawh tak chunga min la dampuitu zingah mi pahnih; J. Malsawma leh Rev. Dr. CL. Hminga te hi kum 1927-a piang ve ve niin kumin, 2025-ah hian kum 98 an ni a, Pathianin hriselna ṭha pe zelin kum Za min dampui ngei sela a duhawm hle. An ni hi Zofate tana an hnathawh tawh leh an hlutnate hi kei aia sawi tur hria an awm tih hre reng chungin famkim lo takin han sawi ila a ṭha ang e.
J. MALSAWMA:
J. Malsawma (Thanpuii Pa) hi kum 1927 January 18 khan Mizoram hmar lam Lungsum khuaah lo piangin a hming bula ‘J’ a dah hi ‘Jehova’ tihna a ni. A pa chu Lianhnawka Hmar Lawitlang a ni a, a nu chu Darlianthangi a ni. An khuaah zirna a awm loh avangin Sakawrdai-ah zirna bul a ṭan a, kum 1948-ah Matric a pass a, kum 1950-ah IA zo lehin kum 1952-ah BA, kum 1954-ah MA (Eco), kum 1956-ah B.L (LL.B) zo lehin Mizo zinga Bachelor of Law zo hmasa ber pahnihna niin zo hmasa ber chu A. Thanglura a ni. Tichuan, kum ruk chhung Advocate hna a thawk a, kum 1962 aṭangin sorkar hnaah a lut a, MCS Senior officer niin kum 1988 khan a pension a, kum khat rawih leh a niin kum 1989 chuan sorkar hna chu alo chawlhsan ta a ni.
Thanpuii Pa hi tunah kum 98 ni tawhin taksa chak lo tak chunga min la dampui hram hram hi a lawmawm ngawt mai. Kum 1949 vel atanga Gauhati University-a Mizo Subject kan neih theihna atana nawr ngar ngartu a nihna hi chhinchhiah tlak tak a ni a. Assam sorkara biak tur awm chi chu amah hian a be char char a, chutianga theihtawp a chhuahna avang chuan kum 1961 aṭangin College-ah Mizo subject chu kan lo nei thei ta a, vawiin thlenga zirlaia kan la hmang thei hi a thawhrah a ni.
Tunhma lamah chuan pen name atana “Mang N Mang” tih hi a hmang ṭhin a, hetianga a hman chhan hi amah ziah chu hmu chiah lo mah ila, Pu B. Lalthangliana hian ‘Pu J. Malsawma pa u chu Pu Manga a ni a, fapa an neihin mi pakhat hian fiamthuin “Mang neih Mang” a hmingah sa ila a ni mai” a ti a. Nimahsela an put tir ta lem lova. Chu chu Pu J. Malsawma hian mawi a ti riau a, a hming lemah hmangin, “Mang N Mang” a ti ta \hin a ni tiin min hrilh a. Hei hi a tlangval lai, nupui a neih hmaa pen name atana a hman niin nupui a neih hnuah hi chuan “Thanpuii Pa” tih hi a hmang uar ta zawk niin alang. “Thanpuii Pa” tih pawh hi a tlangval laia Zikpuii Pa te nena an inkoh fiamna niin Shillonga an awm laia an inphuah mai a ni bawk awm e.
Thu leh hlaa tuimi tak a nih bakah hian zirna kawngah pawh sulhnu engemawzat alo nei tawh bawk a, kum 1958 – 1962 chhungah khan Pachhunga College, Aizawlah Lecturer alo ni tawhin hetih chhung bawk hian Assam High Court-ah Advocate a ni bawk a. Kum 1956 – 1962 chhung khan Mizo Student Association-ah President alo ni tawh bawkin kum 1964 – 1965 chhung khan CYMA President alo ni tawh bawk. Heng bakah hian Sorkarah leh khawtlang lamah pawh mawhphurhna leh chanvo hrang hrang a chelh tawh bawk a, khawtlanga inhmang mi tak a ni. Tin, thu leh hla lamah pawh sulhnu tha tak tak a nei bawkin Article hi 300 vel ziak tawhin Lehkhabu pali a ziak tawh a, chung a lehkhabu ziahte chu: Kum 1963-ah ZO NUN, kum 1993-ah Gospel Chanchin Tha Hmar Thimpuiah, kum 1995-ah Vanglai tih leh Zo-Zia tih lehkhabu, kum 2000-a a ziahte hi a ni. Heng a thu leh hlate avang hian kum 2001-ah khan MAL chuan Academy Award an lo hlan tawhin kum 2013-ah khan Padma Shri in Literature & Education a lo dawng tawh bawk.
Rev. Dr. CL. HMINGA:
Rev. Dr. C.L. Hminga hi October 4, 1927 khan Darzo khuaah a piangin a pa chu Pastor Thanzinga a ni a, a nu chu Thangpuii a ni. Kum 1938 chuan Chawnhu aṭangin zirna a ṭan a, kum 1948-ah Shillong aṭangin Matric a zo a, kum 1955-ah Serampore Theological College aṭangin B.D a zo leh a. Kum 1955 aṭang hian Bible lehin lamah a inhmangin kum 1961-63 chuan Manchester University, UK aṭangin M.A a zo a, kum 1964-67 chhung chuan Lunglei College Principal a ni a, kum 1974-76 chhungin Fuller Seminary, USA aṭangin Doctor of Missiology (D. Miss.) a zo leh bawk. Rawngbawlna kawnga a thawh ṭhat avangin Council of Serampore College chuan Doctor of Divinity (Honoraris causa) chu kum 2017 khan an hlan bawk.
Rev. Dr. CL. Hminga hi ram buai lai khan Peace Committee-ah a thawh hlawk berte zingah ṭangin mutmu pawh tuah \ha hleithei lo khawpin a thawkrim a, hlau leh khur chung takmeuhin Zofate tan a nun a hlanin a theihtawp a chhuah. Mizoram alo buai khan Rev. HS. Luaia nen Peace Mission-in Aizawl-ah kohhranin a tir a. TS. Gill (DC) leh sipai hotute an biakna avangin Lunglei khawpui chu chhiatna nasa tak lak ata a him phah. Mizoram Baptist kohhran leh Mizoram Presbyterian kohhran ṭang dunin Peace Committee member 7 nei an dinah chuan Baptist kohhran aṭangin; Rev. HS. Luaia, Rev. KT. Chungnunga nen an pathumin an tel a, Presbyterian kohhran aṭangin; Rev. Zairema, Rev. Lalngurauva, Rev. C. Pazawna leh Rev. Lalsawma te an tel bawk. Peace Accord kan nei thei hi an ni thawhrah liau liau a ni kan ti thei ang.
Kum 1963 July thlaa a ziah zawh tawh, Manchester University (England)-a MA degree a lakna thesis “Christianity and the Lushai People” tih chu November 1, 2025 chawhnu dar thumah khan a makpa Pu Lalnunmawia Zadeng inah kohhran leh zirna hmun pawimawh tak takte hnenah hlanna hun hman a ni a. Ngaih pawimawh zualte pek atan tiin copy 25 chiah siam a ni a, BCM, JBS, BCM Serkawn, BCM Ramzotlang, Govt. JB College, Lunglei Govt. College, BHSS Serkawn, MAL, ldt hnenah hlan a ni.
Rev. Dr. CL. Hminga lehkhabu, Sap ṭawnga ziah hi phek 251-a chhah a ni a, chapter 4-a ṭhen a nih bakah a tlangkawmna a ziak tel bawk. A thu hlawmte chu heng hi a ni:-
Chapter 1: The Lushai People
Chapter 2: Religion and Folk-Lore
Chapter 3: Contact with the west
Chapter 4: The Problem of the Presentation of the Basic Concepts of Christianity in the Lushai.
A ziah zawh aṭanga kum 62 zet hnua tihchhuah chauh, he lehkhabu hlanna inkhawm hi a makpa ZD. Lalnunmawia'n kaihruaiin Rev. Dr. H. Lalthlamuana GS, BCM-in ṭawngṭainain a hlan a, a ziaktu hnen a\angin a chhehvel thu tawi ngaihthlak a ni a. Kalkhawm zinga theologian leh historian-te mit a lain lehkhabu pawimawh, zir bing mi (research scholar) ten an rawn lak chhawn nasat hle tur thu an sawi bawk. Rev. Dr. CL. Hminga hian lehkhabu panga: Mizoram Chhim biala thawk tawh BMS Missionary-te chanchin (1978), The Life and Witness of the Church in Mizoram (1987), William Carey Chanchin (1993), Mizoram Baptist Kohhran Chanchin (2003) leh Pastor Thanzinga Chanchin (2022) te hi a ziak tawhin midang chhiar tura la peih loh bu li lai a nei bawk.
Keini, ṭhangtharte hian an nunah entawn tur a tam hle a, mimal nunah a ni emaw kohhran leh ram leh hnam tana an thawhnaah te hian entawn tur min hnutchhiah tam hle.
Comments