FAPA HNENA THUCHAH
Mahmuaka Chhakchhuak
March 13, 2026
Ka fapa, he khawvela i rawn piang hi tihpalh vanga piang ni loin kan chunga roreltu leh thuneitu Pathianin mak taka a din zawk i ni. Mak tak tih ṭawngkam hi Pathianthuah kan hmu a: ‘I hnenah lawmthu ka hrilh ang che, hlauhawm tak leh mak taka siam ka ni si a’ (Sam. 139:14). Pathianin mihringte hi hlauhawm tak leh mak taka siam kan nihna hi heti hian han sawi ila: (Hmeichhia leh mipa niloin) Nu leh pa inpawlnaah hian mipa chi tlemte chauh emaw kan tihah chuan thilnung vaibelchhe tak li aia tam mah tur hi a awmin chungte chu hmeichhe taksa chhungah a lut a. Chung chi nungte chu minute khata inches khat hmun riata \hena hmun khat vela thui a tawlh hret hretin darkar chanve chhung velin hmeichhe chi bawm a tawlh thleng a.
Mipa chi, inches khat hmun zaruka ṭhena hmun khat vela lianah chuan chi thlah chhawngtu DNA (Deoxyribo Nucleic Acid) a awmin chu chu Enzyme an tih kawr khawng deuh hian a tuam a. Chumi kawr khawng deuh mai hmang chuan hmeichhe chi kawngah kal zelin hmeichhe serh chhung aṭanga tuihnang lo chhuak, thil nung nen chuan intawngin thilnung tam zawkte chu kawng lakah an riral zo a. Chi nung nuai khat vel zet erawh chu anmahni lo nghaktu hmeichhe chi fang awmna an thleng a, chung intlansiakna zinga thleng hmasa ber chuan hmeichhe chi artui chu a pan nghal a. An zinga pakhat chauhin a va tawng a, a tuamna duar chu hreuh kuain a chhungah lutin hmeichhe chi leh mipa chi chu an inbelhbawm ta chial a, naute a lo insiam \an thei ta a ni. Chumi rual chuan a luhna kua, hmeichhe chi artui kua chu a inkhar phui nghal hmak a, mipa chi dang tan luhna a awm lo.
Hetiang tak hian Pathianin mihringte hi tihpalh thilthua a siam kan ni lo a, naute (Mihring bulṭanna) atana Mipa chi leh hmeichhe chi intawng fuh tur hian thui tak kawng zawh tur a awmin a kar lakah boralna a tam em em a ni. Chuvang chuan nang leh kei mai niloin he khawvela nun hmang mek, midangte ngei pawh hi Pathianin hlauhawm tak leh mak taka a siamte vek kan ni.
Engmah hre loin nun bul i rawn ṭan a, kan barh ang ang i ei a, kan hrilh ang angin i pawm a, kan kaih dan ang ang chein ke i pen a. Chutiang karah chuan darkar tin pawh nilo second tinin i kiangah Pathian a awm rengin nang leh keiin kan hriat phak loh leh kan hriat sen rual lohin min vengin kan chevel min awmpui ṭhin. Chutiang vang chuan nang ngei pawh chuan tunah khawvel ningkhawng i rawn hre chho ve ṭan ta a, tute emaw chuan ‘Puitling’ te pawh an ti tawh mai thei che a, keini tan erawh chutiang ṭawngkam chu ala hun lo deuhin kan hria a, puitlinna kawng zawh turin thui tak kal ila ngai a, chumi tur chuan i hnenah thuchah ka han sawi duh a ni.
A hmasa berah chuan ‘Mipa’ i nih ang takin mipa takin awm la, engtik lai mahin hmeichhia anga ngaihtheih turin awm ngai suh ang che. Hei hi thil sawi ṭul lo pawh i ti mai thei a, ka sawi hmasak duh ber chhan chu tunlaiin mipa ni reng si a, mipa ni ta lo hi an lo awm ṭhinin chungte chuan kohhran leh khawtlang an tih luhai ṭhin vang a ni. Engvangin maw i ti mai thei a, a chhan chu mipa emaw kan tih tam takte chuan pasal an lo neih leh ṭhin vang maw le. Chutiang bawkin hmeichhia emaw kan tih ṭhenkhatte hian nupui an lo nei leh mai ṭhin bawk a. Tunah hian khawvel ram 38 laite chuan mahni anpui neih hi an lo remti tawh a, Netherland ram hian same-sex marriage (Mahni anpui nena inneihna) hi kum 2001-ah khan a lo remti daih tawhin ram dang zawngte aia remti hmasa ber a ni. Hetiang hian ram dangte pawhin anpui neih an remtih tawh dante hi han sawi chhunzawm zel ila: Asia khawmualpuia ram zingah Taiwan (2019), Thailand (2025). Europe khawmualpuiah Andorra (2023), Austria (2019), Belgium (2003), Denmark (2012), Estonia (2024), Finland (2017), France (2013), Germany (2017), Greece (2024), Iceland (2010), Ireland (2015), Liechtenstein (2025), Luxembourg (2015), Malta (2017), Netherland (2001), Norway (2009), Portugal (2010), Slovenia (2022), Spain (2005), Sweden (2009), Switzerland (2022), United Kingdom (2020). The Americas ram zingah Argentina (2010), Brazil (2013), Canada (2005), Chile (2022), Colombia (2016), Costa Rica (2020), Cuba (2022), Ecuador (2019), Mexico (2022), United States (2015), Uruguay (2013). Africa ram zingah South Africa (2006). Oceania ram zingah Australia (2017), New Zealand (2013).
Kohhran lam pawh hi hetiang lamah hian inphalral chho ve zel bawkin kum 2012-ah khan The Presbyterian Church, USA chuan Pastor atan mawngkawhur an nemngheh avangin Mizoram Presbyterian Kohhran chuan an inzawmna an lo chhu chat tawh bawk a. Khawvel kohhran dangte pawh hian mahni anpui nena inneihna hi pawm an lo awm thluah bawkin United Church of Christ, Episcopal Church, America rama Evangelical Lutheran Church, Alliance of Baptist leh United Church of Canada leh kohhran dang dangte pawh chuan anpui neih hi an lo pawm tawh bawk a. Anpui neih hi pawm an la rawn awm zelin a rinawm a, chutihrual chuan Pathian thuah erawh hetiang pawmna dan hi ziak a awm ngai dawn lo a ni tih hi nang chuan vawng tlat turin ka duh che a ni.
Pahnihna atan chuan Rinawmna hi nunpui tlat ang che. Khawvel chanchin tam taka ngaihnawm lai ber chu an rinawmna lai hi a niin an rinawmlohna lai hi a ngaihnawm lo lai ber a ni zel ṭhin bawk. Rinawmna kan sawi vang hian dikna kan sawi nghal a ni lo a nia, mihring hi a dik vek theih loh a rinawmna erawh a neih reng theih thung. Tihpalh leh sawi sual palh chu i nei ngei ang, amaherawhchu chung ilo tihsual palhnate pawh chu pawm ang che. Sum leh pai a ni emaw nupa chungchangah emaw hnathawhna lamah a ni emaw rinawmna hi nunpui tlat zel la, rinawmna vang chuan hlauh i nei ngai lo ang a, chunglam malsawmna i dawng bawk ang.
Thuthlung Hlui huna Josepha chanchinte, Lalpa hnung a zuinaa Ruthi leh Naomi rinawm ziate, Lalpa rawng a bawlnaa Polycarp-a rinawm zia te, John Bunyan-a thawnthu ziah Kristian Vanram kawngzawh bua Celestial City rinawm ziate, Japan rama Akita ui Hachiko a pu laka a rinawm ziate, Odysseus-a ui Argos rinawm ziate, Scotland rama kum sawm leh pali chhung ngawt a pu John Gray-a thlan venga a thawk tawp thlenga vengtu ui, a hming Skye Terrier chanchinte leh Lalhmingliana Saiawi chanchinte hi rinawmna chungchangah chuan zir tham a awm. Anni bakah hian mi dang hming pawh lam rik tur tam tak an la awm tho a, anni hi kan han lamri mai chauh a. Rinawmna hi mihring chawimawina tlo ber a ni bawk a, rinawmna hloh tawh chuan tumah hi kan fakin kan chawimawi tak tak thei tawh ngai lo.
Kan ramah hian kum tam tak kal tawh a\anga vawiin thlenga politician te’n ram an tichhia kan tih rualin politician dan bawhchhiate tumah man an la awm chuang si lo hi thil mak tak a ni. Kan politician-te hi an hausa thur thur zel a, hausak bul\anna atan kan hmang emaw tih mai tur a niin retheihpui ngam ram hruaitu tak tak hi an la awm lo em ni tih hial tur a ni. An ni ang bawkin sorkar hnathawk zingah pawh mahni thawhchhuah mila nung hi kutchang thleh tham lek an ni awm a sin. A theihna apianga eiruk hi kan tum ta emaw tih mai tur a niin awmpuite takngial pawhin bawnghnute an bar ru e an tih fiamthu ang deuh hi kan ni zo ta. I hmaah eiruk tur a awmin emaw eiruk theihna hmuna ilo awm a nih pawhin i thla tin hlawh bak sum leh pai lak tum ngai suh ang che. Hlauhawm leh mak taka min dintu Pathian hian min hmuh reng avangin chutianga dik lo taka sum leh pai lakluhte chu a hman chhuah leh dan a hre lutuk a, hausakpui tur emaw i tih kha i retheihpui tur zawk a ni hlauh thei a ni.
Pathumna atan chuan Politics hi ram siamṭhatna atan kawng pawimawh ber a ni a, a chhan chu thil dang zawng aia a huam a zauh zawk vang a ni. Ram leh hnam veina avangin Politics tuipuiah i zuang lut a nih chuan chhuah leh mai a har tawh tih hriain engemaw lungawih lohna vangin emaw i chhuak a nih pawhin hul phak chuan i chhuak thei tawh ngai lo ang tih ring la, i inchiah huh hmain ngun takin ngaihtuah hmasa ang che. Mi tam takin politics hi an lo chhiatpui tawh ṭhin a, mi tam takte chuan politics vangin ram leh hnam an lo siamṭha tawh bawk ṭhin. Nang ngei pawh awm mai mai turin zuang lut lo la, ram leh hnam tana hna thawk turin inbuatsaih la, ‘He ram tan hian eng nge ka tih theih’ tih hi i thinlungah vawng reng ang che. Politician-te hmingchhiatna ber chu sum leh pai a nih ṭhin avangin sum leh pai zawngin i mit chu meng ngai la, sum leh pai-a malsawmna dawng turin hna thawk ṭhin zawk ang che.
Kan ramah ngei pawh hian politician an nih tak vanga hmelmawk hi tam tak an lo awm tawh a, politician ni lo sela chutiang chu a ni kher lo mai thei e. Mi tam takte chuan lemchanna hmun emaw tiin lem ang an der ṭhin a, chutiang chu nang chuan ti ve hauh suh la, i zia thlak danglam phah ngai suh ang che. Khawvel chu sawi loh kan ramah ngei pawh politician tam takte chu hmingchhiatna nei loin hming ṭha takin an vanglai hun an lo hmang liam hlawm tawh a: R. Vanlawma ram rawngbawl dan chanchin sawi a nuam a, Ch. Chhunga chanchin sawi a nuamin HK. Bawichhuaka mimal nunah entawn tur tam tak a awm. Midang hming pawh lam rik tur a awm ang a, anni ang hian nang pawhin ram leh hnam tan hna thawk ngei ang che.
Mak taka din i nih chhan hi ngaihtuah fo la, nun awmze nei loin nung ngai suh ang che. Kum za dam turin hna thawk la, naktuka boral mai tur angin i nun chu hmang ṭhin la, midang tana nun hman hi hekna leh channa ni loin chunglam duh dan leh min din dan zawk a ni tih hi theihnghilh ngai suh la, engkim neitu Pathian hi hnaih rengin a malsawmna dawng thei turin i nun chu tithianghlim fo ṭhin ang che.
Comments