LUNGLEI TANA KA HMA THLIR TE
Mahmuaka Chhakchhuak
Feb. 13, 2026
Zosap hote hunlai atang tawha khawpui pawimawh tak nihna chang reng thin Lunglei hi a hmun leh hma chu la danglam tam lo mahsela a hlutna erawh a danglam deuh ta em tih tur niin a chhunga chengte ngei pawh hian kan khawpui enkawl danah hian hmangaihna kan nei ta lo deuh emaw tih tur a ni ta. He kan chenna Lunglei hi kum 1860 vel atang tawha in zanga vel lo dinna hmun ni tawhin Mizoram chhunga kawngpui laih hmasak ber; Tlabung atanga Sai kal theihna tura laih pawh kha March 11, 1889-ah Lunglei thlengin an rawn lai a nih kha. Zirna kawngah a ni emaw Politics lam leh Thu leh hla lamah pawh Lunglei khawpui hian hmun pawimawh tak a changin kawng hrang hranga kan mi hmasate lo chawrchhuahna hmun a ni thin. Chhim lamah finna a awm tih tawngkam pawh hi Lunglei khawpui sawina a ni ber thinin Kristianna kawngah ngei pawh hmun pawimawh tak a luah bawk.
Chutiang taka khawpui pawimawh chuan tunah a dinhmun a phak ta lo hle mai a, kan khawpui chhunga hmun pawimawh leh ngaihhlut tak tak turte ngei pawh chuan ngaihhlut a hlawh hlei thei lo a, kan tihmelhemin tlawh tlak loh hialin kan lo tibawlhhlawh zo ta zawk zawk si a, a pawi hle mai. Khawnge han insang mar ila, Lunglei khawpui hian Zofate thinlunga hmun lailum a luah leh theihna turin thil pawimawh tak tak sawi tur a awm nual thei ang a, hetiang hian kawng hnih chauhin han sawi ila;
HMUN HLU LEH PAWIMAWHTE HUMHALH ṬHAT:
Lunglei District chhungah hian Indian National Trust for Art and Culture Heritage (INTACH) ngei pawhin a humhalh tlat hmun sawm leh pahnih (12) lai a awm a. Chungte chu: Sap Upa Bungalow, Pu Buanga Bungalow, Medical Superintendent Bungalow, Saptui, Baptima channa khur, Serkawn Middle School, Bawrhsap Bangla, Inspection Bungalow Lungsen, Inspection Bungalow Tlabung, Post Office, Tlabung, Police Station Tlabung, Police Staff quarter Tlabung te hi a ni. Heng zinga hmun sarih lai hi chu Lunglei khawpui chhunga awm a ni a, hengte hi Lunglei tihmingthangtu pawimawh tak tur a niin khualzinte hipna tur tha tak a ni thei.
Aizawl tihlohah chuan hmun pawimawh leh hmun hlu tamna ber khawpui hi cheihnum a ngai hle mai a, a bik takin heng Zosapte sulhnu phei hi chu chanchin ngah tak takte an ni hlawm avangin an chanchin kan puanzar mai bakah a hmunte hi a theih ang anga enkawl zel hi kan tihtur pawimawh tak a ni. Delhi khawpuiah kal ila, khualzinte hiptu ber chu Red Fort, Qutub Minar, India Gate, Lodhi Garden leh hmun dangte khu kun za tam tak atanga an lo humhalh leh vawn that hram hramte an ni a. Khutiang ang khuan keini pawhin Lunglei khawpuia hmun hlu leh pawimawhte hi khualzin hip thei tura kan buatsaih a ngai a, neitu thinlung pu tak chunga kan enkawl a ngai a ni.
Heng bakah hian Lunglei khawpui chhung leh a chhehvelah hian hmun hlu leh pawimawh tak tak a awm a, hengte pawh hi khualzin hip thei tura kan cheibawl a ngai hle mai a, a thente phei hi chu zawnchhuah ngai te pawh a ni tawh hlawm bawk a, chungte chu: Tarmita Khawthlir, Lung-lei, Lungding, Chawngtinleri puan thinna tlang, Lung milem leh Lung kua, Saza tlang Puk, Uilung, Lalruanga Lung kah tlang, Thangliana Lungphun, Chawngvungi Thlan, Phunhnawma Lungpui, Mualzavata Tehreuh, Vanzema Li, Rorehlova Sai khawh hlumna Lungpui leh a Archaw pekna hmun, Pi Zadingi Sakei chehhlumna, Lungsei, Chhura leh Naa vawk, Hnawncheuva’n Rahsi Satinkhara a thahna hmun, Lungthleng, Lallauva lung rahbi, Pasaltha Chawngbawla thlan, Mizorama Kristian Biakin hmasa ber, Darkhuang tlang, Kristian hmasate thlanmual, Chhura Lung Tiankhawm, Saikuti thlan adt.
Sawi tawh angin Zofate thinlungah Lunglei hian hmun pawimawh tak a lo chang tawh thin a, Sakhuana lam a ni emaw Politics leh Thu leh hla lamah ngei pawh Lunglei hming sawi rik lohin titi a kim tak tak thei ngai lo. Chutianga hmun pawimawh leh hlu a nih lai chuan vawiina a chhunga chengte hi chuan hetianga kan hmun hlu leh pawimawhte hi khawvel hriata sawi lar a puan darh chu sawi loh a humhalh leh enkawl pawh kan tum tak tak lo emaw tih mai turin kan hlamchhiah tlat si. Zofate Oxford tih hiala kan sawi thin, Serkawn School ngei pawh tlem lai khan a hmun sawn tumna a awm deuh emaw ni, dodalna pawh a na viau nghe nghe a nih kha. Lunglei Civil Hospital kianga Tarmita (Lt. Col. J. Shakespeare) Khawthlir-na hmun Lungpui lian tak ngei pawh tute emaw kuthlei chuan an lo ti hmelhemin a chip zum lam chu engemaw chen an lo tibung a, a zia lo hle mai.
Mizorama Biak in hmasa ber Sethlun hmuna kum 1902-a sak pawh tunah Sethlun kohhran chuan a tak ang thei ber tura an dinin vawiin thlengin an la vawng hram hram a, theihtawpin enkawl zel rawh se. Zoram hmun hrang hrang atangin tlawhtu an awm reng a, a hlu ngawt mai. Theiriat-a Sawibunga Se lu an kawl that tlat pawh hi Lunglei khawpui hming tilangsartu pawimawh tak ala nih ngei a rinawm. Se lu tam tak kara chanchin ngah leh dangdai hi hriat tur khawvel hmun dangah a tam hauhin a rinawm loh. Tin, Farm veng mawnga Chhura Lung Tiankhawm ngei pawh hi nakin lawkah chuan khualzin hipna tur tha tak a niin sum leh pai lakluhna tha tak tur ala ni thei.
KHAWPUI FAINA KALPUI:
Tunah hian Lunglei khawpui-ah hian mihring nuai khat leh sing riat vel emaw kan cheng mek a, khawpui tawt tih tur phei chu ala ni lo nain a chhunga chengte hian kan khawpui hi mikhualna hmunah kan ngai emaw tih mai turin a enkawl lamah kan inthlahdah thung a. Kan inbula tuiluankawr takngial pawh kan tifal thei lo a, bawlhhlawh paih lamah pawh dan mumal tak tak kan la nei thei lo reng bawk a nih hi. Thuneitu lam (High Power Committee) chuan April 1, 2021 atang daih tawh khan Lunglei khawpui chhunga bawlhhlawhte chu thliar hran a ni tawh ang tiin ruahmanna an han siam ve tak nain a bawhzui lamah kan inthlahdah leh si a, hei kum nga a liam leh dawn thleng pawhin bawlhhlawh thliarna ala awm tak tak thei chuang lo a nih hi.
A hmun loa awm chu bawlhhlawh a ni tih angin kan khawpui chhungah hian a awmna hmun lo tura thil awm hi hmuh tur a tam hle mai a, vantlang kalna tura lo inzuarte lah hmuh tur an awm rengin bawlhhlawh bawm kianga bawlhhlawh paih mai mai tawk lah kan awm reng bawk a. A rem lai laia kuhva eina pik sen puat puat leh kopang behchhana patling zung laite pawh hi kutchang thleh nghauh nghauh tham kan la awm a, bang leh electric bana chinai tahna pawh kan la bansan hleithei chuang reng reng lo. Khawpui fai kan tih hian khawlai fai chauh niloin kan compound, kan inchhung leh office chhungte huam veka faina hi a ni a, pawn lam fai vunga chhung lam fai leh si lo ang hi a awm theih avangin chung zawng zawng faina chu khawpui fai awmzia dik tak a ni.
Kum 2023 atang chuan kan khawpui enkawl turin Lunglei Municipal Council (LMC) kan nei tawh a, an kutah mawhphurhna sang tak a awmin Lunglei khawpui hmalam hun zel tur hi an kuta awm a ni. LMC ngei pawh hian faina chungchangah dan mumal tak an siam a tul bakah inhrilh hriatna (Awareness) pawh a tam thei ang berin nei thin sela kan tangkaipui ngei a rinawm. Ram dangah chuan an ui vulhte hi tangkai taka hmangin dawra thil lei turte hialin an zirtir thiam a, Keiniin Sahram hi sangha min ei saktu nia kan ngaih laiin Singapore lamah chuan an khawlai bawlhhlawh chhartu atan an zirtir thiam tlat bik a, chutianga sahramin bawlhhlawh a chharte chu khualzin tan a hmuhnawm em em thin.
Faina tih hian khawpui leh inchhung khur faina chauh a ni loin kan taksa faina hi thil tul leh pawimawh tak a ni a, ram changkang apiangah hriselna hi an ngai pawimawh a, ram dang zawng aiin America ram khuan hriselna lam hi an ngai pawimawhin an inenkawlna a tha bik a, kan ram, a bik takin Mizoram tana awh-awm tak tak vek mai hi a ni. Hriselna kawnga hma an sawn zel theihna atan tum (Objective) pawimawh tak tak an nei a, chungte chu: Cancer vanga thihna tih tlem, Lung natna vanga thihna tih tlem, Thisen sang leh zunthlum natna tih tlem, Vaihlo hman tih tlem, Kum tlingloa naupai tih tlem, hrileng laka natna thleng thei (infection) tih tlem, Naupang thau lutuk (childhood obesity) tih tlem leh rilru lam natna, a bik takin Depression tih tlemte a ni. kum 1990 atang khan kumtinin 1% in Cancer vanga thihna hi an tlahniam a, kum 2015 – 2019 ah phei chuan a leta tlahniamin kumtin 2% velin an tlahniam a. Hei hi an inven vangte, screening, hma taka diagnosis lak vangte, treatment leh Cancer tellohna khawvel din tuma kan hmalakna kal zel a ni an ti. American Cancer Society (ACS)-in an tarlan danah chuan Cancer thlentu zinga 42% chu ven theih a nih thu sawiin mei zuk, thau chhe ngah lutuk, zu in, ei tur tha ei loh leh taksa sawizawi loh vanga thleng thei a nih thu an sawi.
Hawh teh u, Lunglei khawpuia chengte hi kan lo hrisel zawk theihna turin ngaihtuahna hmang tlang ila, America ram tihdante chu kan tan thil harsa pawh lo nisela engtin emaw tal tih dan kawng kan ngaihtuah a ngai a ni. Health Department-a thawkte kutah chauh hriselna lam kan dah chuan a dik hauh lo ang a, kan zavai hian tangrual ila, kan khawpui hi tun aia hriselna lama hma kan sawn theihna turin kawng hrang hrangah tihtur kan nei theuh ang a, tun atang hian hriselna lama hma thar la turin ke i pen ang u hmiang.
Biate khuaah chuan an tuihawk luangte a fim kar thei a, eng vangin nge Lunglei tuihawk luangte a fim ve theih loh kan tih chuan kan khawpui vawn dan a inang lo tihna a ni mai. Anni chuan fai an inzirin Lal an neih lai atang tawhin khawpui vawnfai hi an lo kalpui daih tawh a, vawiin thlengin an la chhunzawm zel a, midang tihhmuhtu an lo ni ta. Chhiahtlang khua ngei pawh faina lamah an thangharhna a rei tawh a, an tanrualna thatna chuan rah duhawm tak chhuahin khaw entawn tlak an lo ni ta bawk a. Chutiang chu Lunglei khawpuia chengte hian kan thei ve a ni tih kan inhriat a tha. Lunglei khawpui hi faina kawnga midang tihhmuhtu ni thei tura kan inbuatsaih a ngai a, tunhma zawng zawnga Lunglei khawpuiin mi thinlung a hneh a, mi thinlunga hmun pawimawh a luah tawh thin ang khan vawiin hunah ngei pawh chutiang dinhmun thlen tir leh thei tur chuan nang leh kei hian mawhphurhna kan neiin kan thei a ni.
Comments